"...kohte sisan Zogam leitanga kibuakhiate hangin note in Zomi Nam Ni nuamtak na zangta un..."
Kumdang bang mah in Penglam zong Zomi Flag tawh Zokhua khempeuh tawn in Zomi Nam Ni zatna ding Tedim khua lam manawh in a zin kawikawi hi. Ahih ngeisa bangin January 20 pan kipan a, February 20 in Zomi Nam Ni kibawlna ding khuapi a tung den ahi hi. Ahi zongin kumkhat pen (a kum zong aman thei nawnlo) Zomi Nam Ni a lap kei hi.
Zomi te tenna khua khat pan khua khat a zin kawikawina ah mipi te in Zomi Flag na dawn in niangtui leh moh, vaimim cim leh gatam tui tawh na dawn, pakkual na awksak, khuang leh zamte tum in na vaitun den uh a, zupi, zuning zong na kicing mahmah hi. Aksa, voksa, kelsa, bawngsa bek hilo Zomi te thupi sim penpen Sialsa nangawn a khuakhua ah a kicing zihziah hi. Mi khempeuh in Zomi Nam Ni hong tun ding a ngaklahna uh leh Penglam in Zokhua khempeuh tawna khual a zin denna hangin mite in Zomi Flag na ciamteh uh a, a hun a tun ding simin nakpi takin na kigingkhol in na dawn den uh hi. Khuado Pawi simloh ah Zomi te hun nop mahmah leh a kiciamteh mangngilhlo ni ahi den hi.
Ahi zongin kumkhat pen Tedim ah Zomi Nam Ni kidawn ngeingai dingin makaite in gel uh hi. Penglam zong tua lam manawh in a cihngei zel bangin khualzin January 20 niin kipan a, Zomi te tenna khua tuamtuamte a banban in a nawk toto hi. Mite in na dawn in makaite in khua khempeuh ah na thupi bawl a, amah zong ahih theih zah in a hanciam hi. Nek leh dawn leh pahtawina te khempeuh sangin mite in Zomi Nam Ni thupi taka dawn ding a utna uh a lungdamzaw hi. Mipi te in zong tua theisiam ahih manin "Pu Penglam a dawn hi kei ung, Zomi flag leh Zomi Nam Ni a dawn hizaw ung" a ci den uh hi. Khua khat ah zan khat giak, nitak simin Zomi Nam Ni thu leh Zomi flag thu gen in khua mipi te tawh hun nuam a zangden uh a, khuasung nungak tangvalte in Zomi Lam leh Zo ngeina tuamtuam lahna tawh hun na hialbawl den uh hi. A zing ciangin khua dang ah tua bang maha hun zang dingin a kipankhia kik uh hi.
Tua kum pen, khua khat pan khua dang a zuat laitak un a khua kigamla pian ahih manin khuazing uh hi. A manawh khua uh a tun mateng uh datmei de in lam a pai uh hi. Amah a zuite leh a mah dawnte in zong Pu Penglam gim ding dan a ngaihsut sak den uh hi. Ahi zongin a mah a ut mahmahna leh Zomi a it mahmah na hang tawh a gim a tawl phawklo in lam a pau ngeungeu hi. Khuazing sungah gamsa tuamtuam tawh kituak in lampi tot khawm hun zong om tham hi.
Tua banga lam a pai laitak un khuazing sungah Penglam in a khe tawh palkhak khat anei hi. Gul palkha hi dingin ki ummawh ahih manin a lawmte kiangah, "Ka khe ah gul hong kivial hiam aw hong etsak dih un" ciin a sam hi. A lawmte zong thakhat thu in hong diangphei uh a, Pu Penglam khe a det uh leh bangmah a mu kei uh hi. Lamsak lamkhang det in a zon uh hangin bangmah a mu kei uh hi. Tua ciangin lam a pai leuleu uh hi. Sau pai man nailo cih ahih laitak in a khe ah hong ki-awk long long khat a om leuleu hi. "Ka khe ah gul hong kivial hiam aw hong etsak dih un" aci leuleu hi. A et kik uh hangin bangmah a mu kei uh hi. A pai leuleu uh hi. Sawt pai nailo cih ciang a liangko tungah puanza hong kibaat bangin a thei a, a lawn hangin a lawngkha kei hi. Kiluai ngeingai ahih manin a dinkhawl a, "Ka liangko ah hong luai ngeingai khat om bang hiam hong etsak dih un," ciin a sam kik leuleu hi. A etsak uh hangin bangmah a mu kei uh hi! A khe ah a awk den khat om, a liang ah a kiluai den khat om---bang hiam cih a theizo kei uh hi. A manawh khua lam zuan in a nawhpai semsem uh hi.
A manawh khua uh amau hun laia khua lian leh minthang Zangsai khua a tun dektak uh ciang khuanawl pan Pu Penglam khe ah a awh luailuai khat a om leuleu hi. Amah zong lamdang sa, lah tamvei sata pian ahih cianga, "Ka khe ah hong luailuai den pen bang na hiam? Kua na hiam? Kuami kuasa na hiam? Bang thu bang la om a, bang deih na hi hiam? Hong kigen in.." ciin a hangkhia damdam hi. Amah a zuite in Pu Penglam, cikmah huna a heh, a haan amu ngeilote in tuabanga thakhat thu ah lungduai zo nawnlo a muh uh ciang lamdangsa in a ling keukeuh uh hi. A datmei uh zong de ngam pak lo in taanglo in, dai dide in a ding uh a, kuamah a phun a pau ngam a om kei uh hi.
Tua laitak in lamkhang panin pasal aw tawh kibang khat in hong dawng a:
"Pu Penglam aw, na khe ah a luailuai, na liangko ah hong luailuai pen kei ka hi hi. Na sanggampa, Zomi, na pianpih, na laizom, na sisan kizoppih ka hi hi. Zomi Nam Ni ah kihel dingin na khualzin thu ka lawmte tawh ka zak uh ciangin koh zong hong zui nuam, hong kihel nuam in ka ut mahmah uh hi. Ahi zongin mihing muh theih pumpi leh sa tawh hong kihel thei nawnlo ka hih manun, na khualzinna ah na nung hong zuiin na paina peuh ah tha hong pia in, na nung panin kong tawsawn den uh hi..."
"Tua ahih leh nang kua hi a, na lawmte na cih kuate hiam?"
"Kei pen nong theihsa bangin Zomi hanga ka leitung nuntakna a taan, Zomi a ka pian man bekbek a ka nuntakna hong kilaksakpa ka hi hi. Ka lawmte ka cihte zong tua mah bang ahi uh hi..."
"Aw, aw, aw... Zomi a na pian man bekbek a bawlsiatna leh thuakna bek hilo na leitung mihing nuntakna nangawn a suplawhte maw....." [Pu Penglam in a kammal zom thei nawnlo in Zomi pasal takpi a lungsim vantungah khaitoh bangin hong om a, heh ding maw, kap ding maw... a thei kei hi]
"Pu Penglam aw, phamawh sa kei in, koh pen ka ut uh hangin ka nuntakna uh leitungah hong kik thei nawnlo ding hi. Ahizongin ka Zomi pihte kiangah Zomi a ka pian man bekbek un ka innkuanpihte uh, ka lawmte uh, ma mipihte uh ngai mahmahta sele ung Zomi a hazate khut thuak in koh ka nuntakna uh na taanlawh in, ka sinsan uh Zomi te tenna leitang ah kibua khia hi cih na gensak un. Kote thuakna hong theihpih Zomi lia leh taang te aw, kohte sisan Zogam leitanga kibuakhiate hangin note in Zomi Nam Ni nuamtak na zangta un...."
"Na khawlphot un, kong dotnop tampi om lai... kua na hia, na min bang ahia, na damlaiin na khua uh koilai, na lawm leh gual, na innkuanpihte kuate ahia... na khawllai un, kiho lai ni.... na ngakkkkkkk..."
"........ Zomi, Zomi, Zomi.........." cih bek lamkhang lam ah, luigal a kaan dong uh kiza vangvanga, Pu Penglam hopihna te a dawng man nawnkei uh hi.
A pau, a phun omlo, a taang, a pai kuamah omlo... tua mun ah kipuk in khuaphawklo in a tuuk khin uh hi. A khuaphawk kik uh ciangin Tedim Hospital inndei sung na hi a, Zomi Nam Ni a zangkhin, Zomi Nam Ni zatna pan a ciahte in Pu Penglam damlo lupna tungah a lum a veh ngeingai uh hi.....
Aw, Zogam!
Tuesday, February 14, 2012
Monday, November 15, 2010
Sangmang J.H. Cope Kum Nih Zekai
Hau Za Cin
Phuitong Liim
Pammaih mahmah hi. Kumnih hong zekai hi kei leh Zomi te hih sangin kum 20 in ki advance zaw ding hi.
John Herbert Cope, Sangmang Cope hiam Cope topa zong akici American Baptist Mission missionary pa pen 1908 in Tedim ah sem dinga hong kuan hi. Ahi zongin Haka hong tun ciangin Arthur E. Carson in leitung nusia in sihna tuak ahih manin kumnih Haka ah taam kik hi. Tua kumnih sungin a taamna khua te lai leh biakna limtak in puah ahih manin ama tavuan dinga a kipia Tedim ah tua kumnih sung nisim pilna leh thutheihna, biakna kibehlap ding pen Zomite in sum den a, ni 730 sung sum in, pilna leh thu theihna tampi zekai a, a pammaihna leh a manphatna sum tawh kilei zolo ding hi.
Cope pen kumnih hong zekai lo hi leh ama pilna leh makaih siamna in Tedim leh a kiim teng hong taanvaak pah dinga, nakpi tak in kikhangin, ki dok hanhan ding hi hang. Ahi zongin kumnih zekaia hong tun ciangin zong a nasep pen muh theih in khang a, ciamteh taak dingin muibun hi. A tuate hang mahmah in tua kumnih Zomite tawh hun a zat ding pen pammaih kasa semsem hi. Ahi zong in tua kumnih a zekai sungin a kithawi, a kisin, a training hi ding a, siamlo pi a mabung lo in a siamsa a Zogam hong tun tak ciang, a nasep pen banlaluang temhiam tawh at bangin pai huakhuak hi ding hi.
Pil i utna, siam i utna, theih i utna i pianpih lungsim pen Sangmang Cope in siamtakin hong zangsak a, a zangthei dingin hong pattah in, a zansiam dingin hong sinsak a, a siamneel dingin hong hahkat sak hi. Ama hong tun tuung in Zomite pen ka upmawh danin unpolish diamond dan in hong mu dingin ka um hi. A ki khaihsiang nailo suangmanpha bang hi ding hi hang. Halsiangin, sawpsiang leng a manphatna lian lua mahmah ding cih mu ahih manin tua i kisap lian mah hong hihsak in, hong pattah a, i theih lohna lungsim theihna tawh hong dimsak in, i phawkkhak loh thute hong muam in, i zak ngeiloh thu te hong zasak hi. Kham leh ngun bangin hong halsianga, zattheih leh manpha dingin hong sawpsiang hi. Tua bang i kisap ciantaka mukhol thei mipil leh mi siam, Pasian it mi hong kisawl pen Zomite adingin thupha a hi hi.
Lai hong bawlsak a, hong pattah in, hong sinsak a, laibu masa pen zong aman a bawldan hong lak in, Zolai isinna dingin zong Zomite taangin nakpi takin kumpi mai ah zong na pang hi cih i thei hi. Vantung gam thu bek hilo in leitung i nuntakna ding zong hong pattah hi bang mihoih leh migi, hong it leh hong khual mikaang tampi omlo ding hi. Aman zong Zomite hong it ngaungau man a hong kuan hi lo mai thei hi. Ahi zongin a haang khat om hi dinga, tua pen amah a piangsak pa a it luat man hi ding hi. Hong paina dingin Zomite in khitui takkhat luang in zong thungen lo dinga, zong luang lo ding hi. Kamsiam kamkhat tawh zong zawnlo ding hi. Zol lo ding hi. Ahi zongin koi lai hiam khata khukdin a thungen te, neih sunsun Pasian gama dinga a piate nasepna hangin hihte khempeuh hong piang hi ding hi.
Lamdang i ci diam? Thupha i ci diam? Pasian hong sawl i ci diam?
Ama hongpaima in midang in hong pai a sawma om hiam cih ki theilo hi. Hong pai in hong tunglo in kileh kik cih zong ki thei lo hi. Lungkia in kik kik cih zong kiza lo hi.
Sangmang Cope Topa hong tunni in nupi te in a tuibuk lim pen beek tawh ana dawn tam maw? Thaulawng ging pen lawn in i na dawn tam maw? I sialtal lian pen go in i na dawn kha hiam? Ahih kei leh uipi vaitung mah bangsak in kisuanglah takin i omsak zaw hiam? Mikhual hoih bangin i na daawn hiam? Ahih kei leh mikhual nautaang bangin i na dawn zaw hiam? A tunna te in akpi tuilai beek ana ngawh tammaw? maiteh tui awm peuh tawh ana zintun zaw hiam?
Tua te khempeuh kisam masa pen kei. Aman zong lamen ken teh. Tuate thuak ngamsa in hong pai ding hi. A kisap leh zong a lutang kham ngam in hong tung hi ding hi. I guaktang phial a i omlai hong muh ciang hong kih tam, hong hehpih tam, hong zahpih zaw tam?
Thu tampi hong ngaisun sak hi. Bangbang hileh kumnih zekai Cope pen a hun maan a hongtung missionary pawlkhat sangin nalian semzaw hi. Pasian in mi a zatnopte pen a hun in sailo hi ding hi. A hatna , a pilna in sailo hi ding hi. Bangbang ahi zongin Sangmang Cope pen Zomite adingin 'sangmang' takpi hi a, minam lakah a min khum dingin hazat huai lo hi. Amah sanga Zomi a itzaw kuamah om tuan lo ding hi. Tuamanin gamdang ah a pianga, a vun a kang hang in Zomi ahih lohna om tuan lo hi. Zomi lungsim pua a hih manin.//
Phuitong Liim
Pammaih mahmah hi. Kumnih hong zekai hi kei leh Zomi te hih sangin kum 20 in ki advance zaw ding hi.
John Herbert Cope, Sangmang Cope hiam Cope topa zong akici American Baptist Mission missionary pa pen 1908 in Tedim ah sem dinga hong kuan hi. Ahi zongin Haka hong tun ciangin Arthur E. Carson in leitung nusia in sihna tuak ahih manin kumnih Haka ah taam kik hi. Tua kumnih sungin a taamna khua te lai leh biakna limtak in puah ahih manin ama tavuan dinga a kipia Tedim ah tua kumnih sung nisim pilna leh thutheihna, biakna kibehlap ding pen Zomite in sum den a, ni 730 sung sum in, pilna leh thu theihna tampi zekai a, a pammaihna leh a manphatna sum tawh kilei zolo ding hi.
Cope pen kumnih hong zekai lo hi leh ama pilna leh makaih siamna in Tedim leh a kiim teng hong taanvaak pah dinga, nakpi tak in kikhangin, ki dok hanhan ding hi hang. Ahi zongin kumnih zekaia hong tun ciangin zong a nasep pen muh theih in khang a, ciamteh taak dingin muibun hi. A tuate hang mahmah in tua kumnih Zomite tawh hun a zat ding pen pammaih kasa semsem hi. Ahi zong in tua kumnih a zekai sungin a kithawi, a kisin, a training hi ding a, siamlo pi a mabung lo in a siamsa a Zogam hong tun tak ciang, a nasep pen banlaluang temhiam tawh at bangin pai huakhuak hi ding hi.
Pil i utna, siam i utna, theih i utna i pianpih lungsim pen Sangmang Cope in siamtakin hong zangsak a, a zangthei dingin hong pattah in, a zansiam dingin hong sinsak a, a siamneel dingin hong hahkat sak hi. Ama hong tun tuung in Zomite pen ka upmawh danin unpolish diamond dan in hong mu dingin ka um hi. A ki khaihsiang nailo suangmanpha bang hi ding hi hang. Halsiangin, sawpsiang leng a manphatna lian lua mahmah ding cih mu ahih manin tua i kisap lian mah hong hihsak in, hong pattah a, i theih lohna lungsim theihna tawh hong dimsak in, i phawkkhak loh thute hong muam in, i zak ngeiloh thu te hong zasak hi. Kham leh ngun bangin hong halsianga, zattheih leh manpha dingin hong sawpsiang hi. Tua bang i kisap ciantaka mukhol thei mipil leh mi siam, Pasian it mi hong kisawl pen Zomite adingin thupha a hi hi.
Lai hong bawlsak a, hong pattah in, hong sinsak a, laibu masa pen zong aman a bawldan hong lak in, Zolai isinna dingin zong Zomite taangin nakpi takin kumpi mai ah zong na pang hi cih i thei hi. Vantung gam thu bek hilo in leitung i nuntakna ding zong hong pattah hi bang mihoih leh migi, hong it leh hong khual mikaang tampi omlo ding hi. Aman zong Zomite hong it ngaungau man a hong kuan hi lo mai thei hi. Ahi zongin a haang khat om hi dinga, tua pen amah a piangsak pa a it luat man hi ding hi. Hong paina dingin Zomite in khitui takkhat luang in zong thungen lo dinga, zong luang lo ding hi. Kamsiam kamkhat tawh zong zawnlo ding hi. Zol lo ding hi. Ahi zongin koi lai hiam khata khukdin a thungen te, neih sunsun Pasian gama dinga a piate nasepna hangin hihte khempeuh hong piang hi ding hi.
Lamdang i ci diam? Thupha i ci diam? Pasian hong sawl i ci diam?
Ama hongpaima in midang in hong pai a sawma om hiam cih ki theilo hi. Hong pai in hong tunglo in kileh kik cih zong ki thei lo hi. Lungkia in kik kik cih zong kiza lo hi.
Sangmang Cope Topa hong tunni in nupi te in a tuibuk lim pen beek tawh ana dawn tam maw? Thaulawng ging pen lawn in i na dawn tam maw? I sialtal lian pen go in i na dawn kha hiam? Ahih kei leh uipi vaitung mah bangsak in kisuanglah takin i omsak zaw hiam? Mikhual hoih bangin i na daawn hiam? Ahih kei leh mikhual nautaang bangin i na dawn zaw hiam? A tunna te in akpi tuilai beek ana ngawh tammaw? maiteh tui awm peuh tawh ana zintun zaw hiam?
Tua te khempeuh kisam masa pen kei. Aman zong lamen ken teh. Tuate thuak ngamsa in hong pai ding hi. A kisap leh zong a lutang kham ngam in hong tung hi ding hi. I guaktang phial a i omlai hong muh ciang hong kih tam, hong hehpih tam, hong zahpih zaw tam?
Thu tampi hong ngaisun sak hi. Bangbang hileh kumnih zekai Cope pen a hun maan a hongtung missionary pawlkhat sangin nalian semzaw hi. Pasian in mi a zatnopte pen a hun in sailo hi ding hi. A hatna , a pilna in sailo hi ding hi. Bangbang ahi zongin Sangmang Cope pen Zomite adingin 'sangmang' takpi hi a, minam lakah a min khum dingin hazat huai lo hi. Amah sanga Zomi a itzaw kuamah om tuan lo ding hi. Tuamanin gamdang ah a pianga, a vun a kang hang in Zomi ahih lohna om tuan lo hi. Zomi lungsim pua a hih manin.//
Friday, October 8, 2010
Zomi ah kigawm mai diam
Zomi ah kigawm pak leng a hoihpen diam. Kam phen kullo, ngeina kibang, zia leh tong kibang, tenna khanna kibang. Tua khit ciang i minam min ding, i gam min ding, i Lai Siangtho min ding, etc. etc. ah "Zomi" cih vive zangta le'ng i hek a noptuamzaw deuh tam. Am I dreaming?
Hau Za Cin
Phuitong Liim
Hau Za Cin
Phuitong Liim
Tuesday, September 28, 2010
Thu ngaihsun mahmah mi i kisam hi
Tulai globalization leitung mawk pen individualism a kithupisim hun ahi hi. Privacy a kilim deih mahmah hun ahi hi. Freedom a ki deih mahmah hun hi a, good life a ki emphasize mahmah hun ahi hi. Tua ahih manin mimal khat pen bangci nuntak ding, bangci gamtat ding, bangci kikhual ding cih pen kikuppiih, kisaipih cih khawng a ki ut hinawnlo a, eima thuthu ciat in kigamtaang leh a ki ut hun 'hun thak' ahi hi. Change has come.
Tua ahih manin thu ngaihsun mahmah mi i kisam hi.
Minam sungah, pawlpi sungah, innkuan sungah, khua sungah, gam sung ah, etc. Tua bang thungaihsut mahmah hun ah khangthakte thu ngaihsun nuamlo tata hizaw lai uh hi. Nidang sangin nuntakna nopzaw ta ahih manin nu leh pa pan a deih uh ngah, a kisap uh nei ahih manin amau ngaihsut tawm taktak ding om nawnlo a, a baihsa vive hih ding hilel hi. Tua bang hun ah a tamzaw in amau nopsakna bek zonga, a kim a kiang khual nawnlo uh hi. Tua bang ahih manin ngimna nei nawnlo uh a, tupna zong nei nawnlo uh hi. Lunggulh nei napi uh mi tampi ading phatuam lunggulhna hi nawnlo hi. Amau mimal angsung deihna a huapzo ciang bek hita a, self seeking vive hita uh hi. Tua bang hun ah leitung in thu ngaihsun mahmah mi kisam deuhdeuh hi.
Generation X te hun pan kipan khangthak sungah gim pipi a sep kankan utna, haksa taleh hih teitei utna kiam in a lian a kho a kip cihte pen a gam khangtolo leh a haksa lai gamte bek in hih ngap uh hipianpian hi. Tua zawh tu hun Gen Next hun ah bel gam khempeuh phial a level hong kikim toto a, tua gamte ah nopbawlna nuntak hong uang in, gimlo a neihnopna lungsim hong lian hi. Muanhuaina tawh akingahlo van leh na khat peuhpeuh pen a manphatna neu mahmah hi cih leitung piancil a kipan a kitheisa hi. Tua manin a manphatna a theihpihlo mi a tam deuhdeuh ciangin inn sungah thuhoih sangin thusia tam tun zaw a, mite ading phatuam sangin mite ading vangik kiguanzaw hi.
China gam ah khangno a tamzaw in computer games addict uh a, Korea ah bang bel naak addict lua mahmah uh ahih manin English Premier League football sangin games club kidemna ah sum a kitah uh tamzaw hi kici hi. Mihaute in tua games kimawl siamte footballer te bang mahin lei in sum tawh cial uh a, khasum neisak in a siamna uh tawh kituak khasum pia ziahziah uh hi. Tua sanga masa zaw nidangin Aklui kitu sak cih khawng na om ngei hi. Tua banga mite in a manpha kikeuhlo ding nopbawlna, nopsakna a limzat luat uh ciang a khuak hoih mahmah uh pen leitung phattuamna dingin zanglo in games kimawlna ding khawng bek in mawkbei sak uh hi. Mi tawmcik khat hauhna ding leh mi tawmcik khat nopsakna dingin zang uh hi. Tua lungsim hoih leh hatte mihing khantohna dingin kizang leh bangzahta a manpha ding hiam kici hi. Tua bang te thu ngaihsun mite lungkham hita hi.
India gam ah politics a lunglut tawm deuhdeuh a, IT lam ah a lungsim a pia tam deuhdeuh hi. Hih bangin a pai toh zel leh a gamsung ki ukna leh democracy pen mite in phawklo deuhdeuh ding uh a, a sawtna ciang a ut khat peuh in a ut ut in hei gawpgawp thei ding hi. Tua bang mah in leitung gam tuamtuam ah technology khanna hang leh mihingte theihna khanna hangin mite awareness khang hanhan a, mite deihna zong kikheng hiaihiai hi. Mite mi adingin lunglutna sangin nate tungah lunglutna lian semsem a, van tam neih ding, materialsm khang semsem hi. Ganno leh nate tawh kilungkimsak in mihing dangte tawh kithuah ding kidam hiaihiai uh a, amau nopsakna bek a zongta uh hi. Tua manin leitung in leitung adingin a ngaihsun mi kisam deuhdeuh hi. Angsung theihna leh neih leh lam tawh kidemna a sang deuhdeuh ciangin mite in leitung na ngawn sia cip leh phamawh asa lo om hiaihiai hi. Ama nopsakna ding ahih nak leh leitung nangawn siacip henla, atom bomb nangawn kizang leh phamawh a salo khang hiaihiai hi. Tuate a hung ding, a khaam ding, a dal ding mi kisam deuhdeuh a, ahi zong a lunglut tawm deuhdeuh hi. A sawtna ciang leitung na ngawn kisehsat thei leh kilawm hi. Ka gam hi ciang, ka leitang hih ciang, ka innmun hih ciang, ka lo hih ciang, ka huan hih ciang... cih bangin eima neihsa gam ki claim dinga, ka pawlpi hih ciang, ka khua ka tuite hiciang cih bangin kituambawlna hong lian semsem ding hi. Ka thunuai ah om teng hi teng, ka nuai ah hong kun hih teng cih bangin hong kigi khun semsem ding hi.
Tua banga mite a tai ngengngang laitak in ei zong mite lak ah mi pha dinga i om leh i dianglut dinga, a ban pen tangthu hita ding hi. Kihelzau gawpgawpta ihih manin eima ut bang tek i sem dinga, eima ut lam tek nekzonna i nei dinga, eima deih zi leh pasal i nei dinga, eima utna tek biakna i zui dinga, eima hoihsakna tek ah i teng ding hi. Ka u ka nau cih kikhualna hong kiam dinga, ka mi kasa cih hong dau ding hi. Sungh leh pu cihte hong bei dinga, mo leh mak cihte hong thupi nawnlo hiaihiai ding hi. Na khempeuh neih leh lam, kei utna, kei deihna, keima lunglut cihte in hong zo zawding hi. Tua bang taktak i tunna ding pen gam khangto leh minam khangto lak ah a teeng mi khatpeuh adingin hamsalo ding hi. Ahi zongin a khangto nailo, a traditional mahmah laite adingin hun themkhat kivei lai ding hi.
Nang leh kei zong leitung mi ihih manin i khuamuhna leh i tenna gam tawh kituak in mite i phak leh phakloh ding hong kidang hiaihiai ding hi. A khangto minam lak ah mite a ten ciangin a khangto nailo mite pen hehpih ding hi napi a hehpih manlo, a hehpih utlo leh a phawk kha nawnlo zong khang hiaihiai a, a sawtna ciang khualak lamgei lasak mah bangin, "A om lai teng kuama deihloh teng," cih mah hong suak kik veve hi. Khuata ah a tengtengte, a zawng mahmahte, a hau ngeilote, a khangto zolo te pen "a hehpih huai" cih tawh a kipaisansan lel hita hi. Leitung kipawlna leh cimawh huh pawlte in a phawk khak zel uh hangin amau deihsak ciang teng cihloh midang kiang tua huhna leh panpihna te in a baanzo hi tuanlo ahih manin a phawkloh mah uh tawh akibang ahi hi.
Tua hi a, leitung a khantoh nading leh a nopzawk semsem nadingin thu ngaihsun taktak mi kisam semsem hi. Haggai Leadership Training ka kah lai un hong sinsak uh: "Makai lawhcing i cih ciangin ama zalaih ding mi tampi a sekkhia ziahziah mi hi" a cih bangin leitung khantohna ding a sem taktak hi hang, minam hi hang i cih nopleh thu ngaihsun mahmah mi tampi i sekkhiat ding ahi hi. Ei pawl in i vekpi in thu ngaihsun mahmah hi leng zong mihing million khat zong kipha nailo ding ahih cianga, i vekpi in Christian i suak ding a deih huai mah bangin thu ngaihsun mahmah mi vive i suak khit ding deih huai.
Hau Za Cin
Phuitong Liim
Tua ahih manin thu ngaihsun mahmah mi i kisam hi.
Minam sungah, pawlpi sungah, innkuan sungah, khua sungah, gam sung ah, etc. Tua bang thungaihsut mahmah hun ah khangthakte thu ngaihsun nuamlo tata hizaw lai uh hi. Nidang sangin nuntakna nopzaw ta ahih manin nu leh pa pan a deih uh ngah, a kisap uh nei ahih manin amau ngaihsut tawm taktak ding om nawnlo a, a baihsa vive hih ding hilel hi. Tua bang hun ah a tamzaw in amau nopsakna bek zonga, a kim a kiang khual nawnlo uh hi. Tua bang ahih manin ngimna nei nawnlo uh a, tupna zong nei nawnlo uh hi. Lunggulh nei napi uh mi tampi ading phatuam lunggulhna hi nawnlo hi. Amau mimal angsung deihna a huapzo ciang bek hita a, self seeking vive hita uh hi. Tua bang hun ah leitung in thu ngaihsun mahmah mi kisam deuhdeuh hi.
Generation X te hun pan kipan khangthak sungah gim pipi a sep kankan utna, haksa taleh hih teitei utna kiam in a lian a kho a kip cihte pen a gam khangtolo leh a haksa lai gamte bek in hih ngap uh hipianpian hi. Tua zawh tu hun Gen Next hun ah bel gam khempeuh phial a level hong kikim toto a, tua gamte ah nopbawlna nuntak hong uang in, gimlo a neihnopna lungsim hong lian hi. Muanhuaina tawh akingahlo van leh na khat peuhpeuh pen a manphatna neu mahmah hi cih leitung piancil a kipan a kitheisa hi. Tua manin a manphatna a theihpihlo mi a tam deuhdeuh ciangin inn sungah thuhoih sangin thusia tam tun zaw a, mite ading phatuam sangin mite ading vangik kiguanzaw hi.
China gam ah khangno a tamzaw in computer games addict uh a, Korea ah bang bel naak addict lua mahmah uh ahih manin English Premier League football sangin games club kidemna ah sum a kitah uh tamzaw hi kici hi. Mihaute in tua games kimawl siamte footballer te bang mahin lei in sum tawh cial uh a, khasum neisak in a siamna uh tawh kituak khasum pia ziahziah uh hi. Tua sanga masa zaw nidangin Aklui kitu sak cih khawng na om ngei hi. Tua banga mite in a manpha kikeuhlo ding nopbawlna, nopsakna a limzat luat uh ciang a khuak hoih mahmah uh pen leitung phattuamna dingin zanglo in games kimawlna ding khawng bek in mawkbei sak uh hi. Mi tawmcik khat hauhna ding leh mi tawmcik khat nopsakna dingin zang uh hi. Tua lungsim hoih leh hatte mihing khantohna dingin kizang leh bangzahta a manpha ding hiam kici hi. Tua bang te thu ngaihsun mite lungkham hita hi.
India gam ah politics a lunglut tawm deuhdeuh a, IT lam ah a lungsim a pia tam deuhdeuh hi. Hih bangin a pai toh zel leh a gamsung ki ukna leh democracy pen mite in phawklo deuhdeuh ding uh a, a sawtna ciang a ut khat peuh in a ut ut in hei gawpgawp thei ding hi. Tua bang mah in leitung gam tuamtuam ah technology khanna hang leh mihingte theihna khanna hangin mite awareness khang hanhan a, mite deihna zong kikheng hiaihiai hi. Mite mi adingin lunglutna sangin nate tungah lunglutna lian semsem a, van tam neih ding, materialsm khang semsem hi. Ganno leh nate tawh kilungkimsak in mihing dangte tawh kithuah ding kidam hiaihiai uh a, amau nopsakna bek a zongta uh hi. Tua manin leitung in leitung adingin a ngaihsun mi kisam deuhdeuh hi. Angsung theihna leh neih leh lam tawh kidemna a sang deuhdeuh ciangin mite in leitung na ngawn sia cip leh phamawh asa lo om hiaihiai hi. Ama nopsakna ding ahih nak leh leitung nangawn siacip henla, atom bomb nangawn kizang leh phamawh a salo khang hiaihiai hi. Tuate a hung ding, a khaam ding, a dal ding mi kisam deuhdeuh a, ahi zong a lunglut tawm deuhdeuh hi. A sawtna ciang leitung na ngawn kisehsat thei leh kilawm hi. Ka gam hi ciang, ka leitang hih ciang, ka innmun hih ciang, ka lo hih ciang, ka huan hih ciang... cih bangin eima neihsa gam ki claim dinga, ka pawlpi hih ciang, ka khua ka tuite hiciang cih bangin kituambawlna hong lian semsem ding hi. Ka thunuai ah om teng hi teng, ka nuai ah hong kun hih teng cih bangin hong kigi khun semsem ding hi.
Tua banga mite a tai ngengngang laitak in ei zong mite lak ah mi pha dinga i om leh i dianglut dinga, a ban pen tangthu hita ding hi. Kihelzau gawpgawpta ihih manin eima ut bang tek i sem dinga, eima ut lam tek nekzonna i nei dinga, eima deih zi leh pasal i nei dinga, eima utna tek biakna i zui dinga, eima hoihsakna tek ah i teng ding hi. Ka u ka nau cih kikhualna hong kiam dinga, ka mi kasa cih hong dau ding hi. Sungh leh pu cihte hong bei dinga, mo leh mak cihte hong thupi nawnlo hiaihiai ding hi. Na khempeuh neih leh lam, kei utna, kei deihna, keima lunglut cihte in hong zo zawding hi. Tua bang taktak i tunna ding pen gam khangto leh minam khangto lak ah a teeng mi khatpeuh adingin hamsalo ding hi. Ahi zongin a khangto nailo, a traditional mahmah laite adingin hun themkhat kivei lai ding hi.
Nang leh kei zong leitung mi ihih manin i khuamuhna leh i tenna gam tawh kituak in mite i phak leh phakloh ding hong kidang hiaihiai ding hi. A khangto minam lak ah mite a ten ciangin a khangto nailo mite pen hehpih ding hi napi a hehpih manlo, a hehpih utlo leh a phawk kha nawnlo zong khang hiaihiai a, a sawtna ciang khualak lamgei lasak mah bangin, "A om lai teng kuama deihloh teng," cih mah hong suak kik veve hi. Khuata ah a tengtengte, a zawng mahmahte, a hau ngeilote, a khangto zolo te pen "a hehpih huai" cih tawh a kipaisansan lel hita hi. Leitung kipawlna leh cimawh huh pawlte in a phawk khak zel uh hangin amau deihsak ciang teng cihloh midang kiang tua huhna leh panpihna te in a baanzo hi tuanlo ahih manin a phawkloh mah uh tawh akibang ahi hi.
Tua hi a, leitung a khantoh nading leh a nopzawk semsem nadingin thu ngaihsun taktak mi kisam semsem hi. Haggai Leadership Training ka kah lai un hong sinsak uh: "Makai lawhcing i cih ciangin ama zalaih ding mi tampi a sekkhia ziahziah mi hi" a cih bangin leitung khantohna ding a sem taktak hi hang, minam hi hang i cih nopleh thu ngaihsun mahmah mi tampi i sekkhiat ding ahi hi. Ei pawl in i vekpi in thu ngaihsun mahmah hi leng zong mihing million khat zong kipha nailo ding ahih cianga, i vekpi in Christian i suak ding a deih huai mah bangin thu ngaihsun mahmah mi vive i suak khit ding deih huai.
Hau Za Cin
Phuitong Liim
Monday, September 27, 2010
Mizo ah i kigawm diam
Mailam ah i kigawm mai na um hiam?
The last option bel hi kei, the only option zong hi tuan kei; ahi zongin Mizo ah i kigawm ding na um hiam? Kigawm pak leng a hoihpen ahi diam. I tenna gam ciat ah midang kisuak kawikawi hita a --- Kawlgam ah tengte kawlmi suak, mikanggam ah tengte mikangmi suak, lusei gamah tengte luseimi suak, nau min zong lusei min mah phuak maita, e.g. Sangi... eimi min te zong lusei min tawh a laih kiukiu omta.... Khup pan Khum ah kilaihta, Man pan Muan ah kilaih ta... mundang ah zong English min khawng kiphuak ziauziauta... tua dan leitung ah kiteng ta...
Tua khempeuh lak pan i ngeina kibatpih leh naihpen, i zia i tong a kibang pen; tua ah i kigawm pak pen ei adingin a hoihzaw leh a baihpen ahi mai tam maw. Mailam saupi ading a hoihpen ahi mai diam... apart from our adopted country. Nopni dahni ah i kihuaidan a kibang pen zong hi mai ding hi. Mundang --- nitumna gam ah, nisuahna gam ah, leilu ah, leitaw ah i belh leh manawh gamte ah individualism hat mahmah dinga; i ngeina, i biakna, u leh nau kizop dan te leh, i duh i deih zong kibanglualo kha ding hi.
Hau Za Cin
Phuitong Liim
The last option bel hi kei, the only option zong hi tuan kei; ahi zongin Mizo ah i kigawm ding na um hiam? Kigawm pak leng a hoihpen ahi diam. I tenna gam ciat ah midang kisuak kawikawi hita a --- Kawlgam ah tengte kawlmi suak, mikanggam ah tengte mikangmi suak, lusei gamah tengte luseimi suak, nau min zong lusei min mah phuak maita, e.g. Sangi... eimi min te zong lusei min tawh a laih kiukiu omta.... Khup pan Khum ah kilaihta, Man pan Muan ah kilaih ta... mundang ah zong English min khawng kiphuak ziauziauta... tua dan leitung ah kiteng ta...
Tua khempeuh lak pan i ngeina kibatpih leh naihpen, i zia i tong a kibang pen; tua ah i kigawm pak pen ei adingin a hoihzaw leh a baihpen ahi mai tam maw. Mailam saupi ading a hoihpen ahi mai diam... apart from our adopted country. Nopni dahni ah i kihuaidan a kibang pen zong hi mai ding hi. Mundang --- nitumna gam ah, nisuahna gam ah, leilu ah, leitaw ah i belh leh manawh gamte ah individualism hat mahmah dinga; i ngeina, i biakna, u leh nau kizop dan te leh, i duh i deih zong kibanglualo kha ding hi.
Hau Za Cin
Phuitong Liim
Monday, September 6, 2010
The Five P's in Joseph's Life
Rev. Dr. J.M. Ngul Khan Pau
September 5, 2010
Zomi u leh nau
Tuzing sia Tual Mang leh a pa Dam Cin Thang amau mawtaw tawh Denver panin ko omna Colorado Springs ah hong paito vingvengin hong la uh a, amau omna Aurora veng nai khat leh minute sawm in ka tung uh hi. Zomi Community Church in Pawlpi mite buhsih leh aksa, voksa tawh hong vak phitphet uh hi. Denver Zomite inn nga khawng a phak bek hangun a kineu et tuan lo, Pasian tawh a tamzaw ka hi uh hi, cih lungsim pua uh hi. Sia Tual Mang gen dan hi leh "Ko Denver Zomite ka tawm hangun zasan a malneu (ko Pangzawl khua ah Luan Nem kawlsiing ka cih uh) a thak mahmah tawh ka kibang uh hi," ci hi. Amau cih mah bangin la siam, music siam, kikholhsiam, Pasian zahtak, leh ki-it kingai mahmah ahih lam uh ka mu uh hi.
Sia Tual Mang pen Denver post office-ah sem a, a dang papiteng bawngsa semna company ah sem uh hi. Denver papite'n a zite uh nasemsak lo innah naute kemsak amau thatang tawh a zi leh tate vak uh hi. Zite in nasem leh sum leh pai nuam tuam ahih lam i theih ciat sa uh hi. Tua ciang zite mahmah in zong nasep a neih uh ciangun "lungkimna" (fulfillment) nei kisa uh hi. Ahi zongin zite amau nasep tawh hong manlah luat ciangin innsungin thuak lawh gige hi. Nupa nangawn kiho man loin i om ciangin leitung nuntakna a hici mah ding hiam i ci thei uh hi.
Ka thugen ding John 8:1-11 sung gen dingin biakna innsungah lut in thungetna ka neih leh "Joseph" tangthu genzaw in cihna ka theih manin Joseph tangthu panin The Five P's in Joseph's Life ka gen hi.
1. Problem: Sibling rivalry: Hong khan khiatna innsungah a ute 10 in Joseph mudah mahmah uh hi. Pianna ding mun ama teel hi lo hi. Ahi zongin tua innsungah bang ci nuntakna ding cih Joseph in teel thei hi. Nang zong zong pian khiatna nang teel theih hi lo hi. Ahi zongin bang ci nungta ding cih na teel thei hi.
2. Pit: A ute in "lei-kuak, tui om nawn lohna leikhuk " sungah khia uh hi. Tua sungah a om lai in Joseph in bang a ngaihsun tam? Nang zong bang leikuak sungah na om hiam? Tua sungah na om sungin lungkia mahmah in na om kha ding hi. Ahi zongin Topa in nang adingin mailam hong bawlsakna leikuak na hi gige thei hi.
3. Potiphar: Bang hangin Potiphar innah Pasian in tun hiam? "Topa Joseph tawh om khawm" cih i Lai Siangtho sungah i mu hi. Koi mun koi laiah na om zongin Topa in hong ompih lohna mun om lo hi. Joseph in Potiphar zi khemna Pasian min tawh na do hi. Pumpi ukna panin na taikhia hi. Pasian ompihna tang i cihte Pasian zahtakte hi.
4. Prison: Thong sungah "Topa Joseph tawh om khawm" cih i mu hi. Ama ginatloh man hi loin a hoih gamtat manin thong sung tung hi. Na pha na bawl manin kamsiatna na ngah khak hun om ding hi. Midangte'n amau ut bangbang gamta uh a, siatna tuak lo tawh kibang hi. Ahi zongin Pasian in Joseph mangngilh lo hi.
5. Palace: Kumpi innah Joseph hong tut ciangin kithupisak, hopih theih loh, cih bang nei lo hi. Ama za liatna mite nuntakna dingin zang hi. Thong sung panin Kumpi inn dong tungsak Pasian ahih lam mangngilh lo hi. Tuni in Zomite zong tagah inn panin Kumpi innsung hong tun Pasian ahih lam i mangngilh loh ding thupi hi.
Denver Zomi Community Church Makaite:
Pastor: Pastor Tual Kho Mang
Chairman: Neng Muan Tuang
Vice Chairman: Mang Za Lian
Secretary: Nang Kho Vung
Pa Thawng Lam Thangte pata in amau mawtaw tawh hong kha kik uh a, Topa in hunpha hong piak leh kikhawl kik ni cih tawh ka kikhen uh hi. Denver ZCC Pawlpi in biakinn mun ding thungetna tawh zong uh hi, hong lawhcinna dingun thungetna tawh phawk ni. //
September 5, 2010
Zomi u leh nau
Tuzing sia Tual Mang leh a pa Dam Cin Thang amau mawtaw tawh Denver panin ko omna Colorado Springs ah hong paito vingvengin hong la uh a, amau omna Aurora veng nai khat leh minute sawm in ka tung uh hi. Zomi Community Church in Pawlpi mite buhsih leh aksa, voksa tawh hong vak phitphet uh hi. Denver Zomite inn nga khawng a phak bek hangun a kineu et tuan lo, Pasian tawh a tamzaw ka hi uh hi, cih lungsim pua uh hi. Sia Tual Mang gen dan hi leh "Ko Denver Zomite ka tawm hangun zasan a malneu (ko Pangzawl khua ah Luan Nem kawlsiing ka cih uh) a thak mahmah tawh ka kibang uh hi," ci hi. Amau cih mah bangin la siam, music siam, kikholhsiam, Pasian zahtak, leh ki-it kingai mahmah ahih lam uh ka mu uh hi.
Sia Tual Mang pen Denver post office-ah sem a, a dang papiteng bawngsa semna company ah sem uh hi. Denver papite'n a zite uh nasemsak lo innah naute kemsak amau thatang tawh a zi leh tate vak uh hi. Zite in nasem leh sum leh pai nuam tuam ahih lam i theih ciat sa uh hi. Tua ciang zite mahmah in zong nasep a neih uh ciangun "lungkimna" (fulfillment) nei kisa uh hi. Ahi zongin zite amau nasep tawh hong manlah luat ciangin innsungin thuak lawh gige hi. Nupa nangawn kiho man loin i om ciangin leitung nuntakna a hici mah ding hiam i ci thei uh hi.
Ka thugen ding John 8:1-11 sung gen dingin biakna innsungah lut in thungetna ka neih leh "Joseph" tangthu genzaw in cihna ka theih manin Joseph tangthu panin The Five P's in Joseph's Life ka gen hi.
1. Problem: Sibling rivalry: Hong khan khiatna innsungah a ute 10 in Joseph mudah mahmah uh hi. Pianna ding mun ama teel hi lo hi. Ahi zongin tua innsungah bang ci nuntakna ding cih Joseph in teel thei hi. Nang zong zong pian khiatna nang teel theih hi lo hi. Ahi zongin bang ci nungta ding cih na teel thei hi.
2. Pit: A ute in "lei-kuak, tui om nawn lohna leikhuk " sungah khia uh hi. Tua sungah a om lai in Joseph in bang a ngaihsun tam? Nang zong bang leikuak sungah na om hiam? Tua sungah na om sungin lungkia mahmah in na om kha ding hi. Ahi zongin Topa in nang adingin mailam hong bawlsakna leikuak na hi gige thei hi.
3. Potiphar: Bang hangin Potiphar innah Pasian in tun hiam? "Topa Joseph tawh om khawm" cih i Lai Siangtho sungah i mu hi. Koi mun koi laiah na om zongin Topa in hong ompih lohna mun om lo hi. Joseph in Potiphar zi khemna Pasian min tawh na do hi. Pumpi ukna panin na taikhia hi. Pasian ompihna tang i cihte Pasian zahtakte hi.
4. Prison: Thong sungah "Topa Joseph tawh om khawm" cih i mu hi. Ama ginatloh man hi loin a hoih gamtat manin thong sung tung hi. Na pha na bawl manin kamsiatna na ngah khak hun om ding hi. Midangte'n amau ut bangbang gamta uh a, siatna tuak lo tawh kibang hi. Ahi zongin Pasian in Joseph mangngilh lo hi.
5. Palace: Kumpi innah Joseph hong tut ciangin kithupisak, hopih theih loh, cih bang nei lo hi. Ama za liatna mite nuntakna dingin zang hi. Thong sung panin Kumpi inn dong tungsak Pasian ahih lam mangngilh lo hi. Tuni in Zomite zong tagah inn panin Kumpi innsung hong tun Pasian ahih lam i mangngilh loh ding thupi hi.
Denver Zomi Community Church Makaite:
Pastor: Pastor Tual Kho Mang
Chairman: Neng Muan Tuang
Vice Chairman: Mang Za Lian
Secretary: Nang Kho Vung
Pa Thawng Lam Thangte pata in amau mawtaw tawh hong kha kik uh a, Topa in hunpha hong piak leh kikhawl kik ni cih tawh ka kikhen uh hi. Denver ZCC Pawlpi in biakinn mun ding thungetna tawh zong uh hi, hong lawhcinna dingun thungetna tawh phawk ni. //
Friday, August 20, 2010
Jesu, I Lawm!
Hithei mawk ding hiam aw? I Pasian pen i lawm hithei mawk ding hiam? Pasian leh mihing kilawmta cih bang hithei takpi ding maw? "I mawhna leh i dahna teng, a pua ding Jesu i lawm" (What a friend we have in Jesus) cih la phuakpa in a ngaihsun khial hi diam? Up ngam huai vetvetlo hi. Lamdang lua hi. Hithei dingin kilawmlo hi. Mihing ngaihsutna in banlo hi. Nak ngaihsut deuhdeuh leng uphuai lo deuhdeuh tawh kibang hi. Ahi zongin ngaihsut ding hilo a, 'up' ding hiziau hi. Mihing leng Pasian kilamdanna tua hi. Mihing ngaihsutzia leh Pasian ngaihsutzia kibanglo hi. Mihing leh Pasian a kilamdanna tua hi. Mihing khuak in a ngaihsut Pasian in a ngaihsutsak teng hizaw hi. Abawlpa sang a bawlpa ngaihsutna a toi zawk mah ding hi. Vantung sang leitung niamzaw pekpek hi. I tenna mahmah zong kikimlo hi.
Hih la phuakpa in, "Pasian kiangah i kisap khempeuh kithum thei, kingen thei hi," ci hi. Tua zaha ei leltak kisap hong theihpih nuam, hong bildawhsak nuam Pasian i neih pen nak hamphathuai zen si. Mihing kisap neilo omlo ding hi. Mihing khempeuh in a kisap khempeuh ngen in thum in tau tale uh Pasian in a vekpi in za in, a vekpi in thei, ciamteh, dawng, piakik, ngahsak cih peuhmah pen a lamdang, a lian, a thupi hi. Tua zaha hoih leh migi a dik Pasian nei ihih manin nak hamphathuai zen si. Leitungah i kisap bek hilo, vantung dongah i kisapte zong Pasian kiangah kingen thei hi ci zen hi. Nak lamdang ei. Mihing te zong i kisap kingen thei hi hang, ahi zong kipiak ding nei khin khollo hi hang. Pasian in bel 'nong ngetloh man uh hi, hong ngen le uh cin na ngah ding uh hi' ci miau mawk hi. Tua zaha hoih Pasian pen biaktak, belhtak hilo hiam.
A dawng 2na ah, "Ze etna, bawlsiatna na thuak zongin Topa kiangah ko lel in," ci hi. Tuate khempeuh a thei Topa hi. Mawhna bawl dingin Satan in hong khem thei hi, Topa kiangah puak lel in; khial dingin hong khem ding hi, Topa ap lel in, Ama'n hong sem ding hi. Mite bawlsiatna na thuak ding hi, Topa kiangah pulak lel in Ama'n thei lel hi. Topa theihloh a piang hih leitungah khatzong omlo hi. Na lungkhamna, na lungnatna, na thuakna, na gimnate Ama hong theihpihloh khatzong omlo hi. Amah, a bawlpha theipa tungah ap lel in, nang lungkhampih ken, nang buaipih ken, Topa'n theilua hi. Amah in lawmhoih bangin hong ompih dinga, hong nusialo in, hong taisan lo dinga, na kisap ciangin hong hu ding hi. Apa inn a buahbang ding a deihlopa, Apa inn hutna dingin a hehngampa Jesu in "Immanuel" ahi hi. Eite tawh omkhawm hi. Amah a bel mite a taisan ngeilopa hi. Lungkhamlo, lungkialo, dahlo in Ama kiangah ko in. Amah in hong ompih ding hi. Topa pen tanglai pek pan minam khempeuh kibukna hi a, mailam ah zong minam khempeuh bitna ding kulhpi ahi hi. Huihpi guahpi in hong nawk taleh Topa in hong kem peuhleh kibit ding hi. Kangmei patau om mah leh hong honkhia ding Topa hi.
Dawng 3na ah, mite simmawhna hanga zawngkhalna, gimna na thuak ciangin Topa bel in, amah in lungnopna hong pia ding hi ci hi. Topa pen mi lungkhamte kiangah a omden, a hehnempa ahi hi. Sigal ciang a hehnem ei mihing i kisak leh Topa na hizaw hi. Topa in ei hong zangin mite hehnepna hong piasak hi. A taktak in ei a vanzat hi a, a hehnem taktak Topa hizaw hi. Van i lei ciangin sum pen i vanleina vanzat hi pak lel a, a vanlei taktak ei ihi zaw hi. Simmawhna, bawlsiatna cih pen a thuakte adingin na mahmah hi, zakdah huai mahmah hi. Thuhkik ding ut huai vanvan hi. Ahi zongin Topa in 'ken thei ing' ci lel hi. Thuhkikna pen keima aa hi, ci hi. Leitung pianma pek pan a kamciampa in a kamciam peello ding hi. Gimna na bawl bangbangin Topa in nang tungah hong loh kik ding hi. Hemgen cih omlo hi, sianggen mahmah lel hi. Tua ahih manin mite na simmawh kei un, na bawlsia kei un ci hi. Vantung pan hong ensuk Pasian in mu kilkel lel hi. Thuman thudik a deihpa in thumanlo, zuau leh mi simmawhnate lungdam hetlo ding hi.
Topa in Ama angsungah hong pom dinga, na lungkhamna, na dahna, na gimna khempeuh hong lak khiatsak ding hi. He knows how you feel!
I mawhna leh I dahna teng, apua ding Zeisu I lawm
1. I mawhna leh I dahna teng, apua ding Zeisu I lawm,
Pasian kiangah I sapna teng,
Thum theih na’ng thupha aom,
Lungnopna dingpi I thuak hi,
Na khempeuhte Pasian kiangah
Thumin I kohloh hang hi.
2. Ze-et bawlsiat ahizongin,
Lungkhamna khatpeuh om maw,
Cikmahciang lungkia ngeilo-in,
Topa kiangah ko in aw,
Dahteng thuakpih nuam Zeisu bang,
Lawm maandang muzo ding maw,
Zeisu’n thei khin I sap bangbang,
Ama kiangah ko in aw.
3. Lungkhamna vangik banglel in,
Zawngkhal in na thanem maw,
Manpha Honpa I belh hi-in
Ama kiang thungen in aw,
Mi’n hong simmawh hong huat ciangin,
Zeisu kiang I pai dinghi,
A angsung hongpom hongdal in,
Lungnopna hong pia dinghi.
Lungdamna: Lamal pen Zomi Christian Fellowship, Malaysia website pan hi.
Hau Za Cin
Phuitong Liim
He Knows How You Feel
Jesus was angry enough to purge the temple, hungry enough to eat raw grain, distraught enough to weep in public, fun loving enough to be called a drunkard, winsome enough to attract kids, weary enough to sleep in a storm-bounced boat, poor enough to sleep on dirt and borrow a coin for a sermon illustration, radical enough to get kicked out of town, responsible enough to care for his mother, tempted enough to know the smell of Satan, and fearful enough to sweat blood.
He is able to run to the cry of those who are being tempted and tested and tried.
Hebrews 2:18 (AMP)
Whatever you are facing, He knows how you feel.
Hih la phuakpa in, "Pasian kiangah i kisap khempeuh kithum thei, kingen thei hi," ci hi. Tua zaha ei leltak kisap hong theihpih nuam, hong bildawhsak nuam Pasian i neih pen nak hamphathuai zen si. Mihing kisap neilo omlo ding hi. Mihing khempeuh in a kisap khempeuh ngen in thum in tau tale uh Pasian in a vekpi in za in, a vekpi in thei, ciamteh, dawng, piakik, ngahsak cih peuhmah pen a lamdang, a lian, a thupi hi. Tua zaha hoih leh migi a dik Pasian nei ihih manin nak hamphathuai zen si. Leitungah i kisap bek hilo, vantung dongah i kisapte zong Pasian kiangah kingen thei hi ci zen hi. Nak lamdang ei. Mihing te zong i kisap kingen thei hi hang, ahi zong kipiak ding nei khin khollo hi hang. Pasian in bel 'nong ngetloh man uh hi, hong ngen le uh cin na ngah ding uh hi' ci miau mawk hi. Tua zaha hoih Pasian pen biaktak, belhtak hilo hiam.
A dawng 2na ah, "Ze etna, bawlsiatna na thuak zongin Topa kiangah ko lel in," ci hi. Tuate khempeuh a thei Topa hi. Mawhna bawl dingin Satan in hong khem thei hi, Topa kiangah puak lel in; khial dingin hong khem ding hi, Topa ap lel in, Ama'n hong sem ding hi. Mite bawlsiatna na thuak ding hi, Topa kiangah pulak lel in Ama'n thei lel hi. Topa theihloh a piang hih leitungah khatzong omlo hi. Na lungkhamna, na lungnatna, na thuakna, na gimnate Ama hong theihpihloh khatzong omlo hi. Amah, a bawlpha theipa tungah ap lel in, nang lungkhampih ken, nang buaipih ken, Topa'n theilua hi. Amah in lawmhoih bangin hong ompih dinga, hong nusialo in, hong taisan lo dinga, na kisap ciangin hong hu ding hi. Apa inn a buahbang ding a deihlopa, Apa inn hutna dingin a hehngampa Jesu in "Immanuel" ahi hi. Eite tawh omkhawm hi. Amah a bel mite a taisan ngeilopa hi. Lungkhamlo, lungkialo, dahlo in Ama kiangah ko in. Amah in hong ompih ding hi. Topa pen tanglai pek pan minam khempeuh kibukna hi a, mailam ah zong minam khempeuh bitna ding kulhpi ahi hi. Huihpi guahpi in hong nawk taleh Topa in hong kem peuhleh kibit ding hi. Kangmei patau om mah leh hong honkhia ding Topa hi.
Dawng 3na ah, mite simmawhna hanga zawngkhalna, gimna na thuak ciangin Topa bel in, amah in lungnopna hong pia ding hi ci hi. Topa pen mi lungkhamte kiangah a omden, a hehnempa ahi hi. Sigal ciang a hehnem ei mihing i kisak leh Topa na hizaw hi. Topa in ei hong zangin mite hehnepna hong piasak hi. A taktak in ei a vanzat hi a, a hehnem taktak Topa hizaw hi. Van i lei ciangin sum pen i vanleina vanzat hi pak lel a, a vanlei taktak ei ihi zaw hi. Simmawhna, bawlsiatna cih pen a thuakte adingin na mahmah hi, zakdah huai mahmah hi. Thuhkik ding ut huai vanvan hi. Ahi zongin Topa in 'ken thei ing' ci lel hi. Thuhkikna pen keima aa hi, ci hi. Leitung pianma pek pan a kamciampa in a kamciam peello ding hi. Gimna na bawl bangbangin Topa in nang tungah hong loh kik ding hi. Hemgen cih omlo hi, sianggen mahmah lel hi. Tua ahih manin mite na simmawh kei un, na bawlsia kei un ci hi. Vantung pan hong ensuk Pasian in mu kilkel lel hi. Thuman thudik a deihpa in thumanlo, zuau leh mi simmawhnate lungdam hetlo ding hi.
Topa in Ama angsungah hong pom dinga, na lungkhamna, na dahna, na gimna khempeuh hong lak khiatsak ding hi. He knows how you feel!
I mawhna leh I dahna teng, apua ding Zeisu I lawm
1. I mawhna leh I dahna teng, apua ding Zeisu I lawm,
Pasian kiangah I sapna teng,
Thum theih na’ng thupha aom,
Lungnopna dingpi I thuak hi,
Na khempeuhte Pasian kiangah
Thumin I kohloh hang hi.
2. Ze-et bawlsiat ahizongin,
Lungkhamna khatpeuh om maw,
Cikmahciang lungkia ngeilo-in,
Topa kiangah ko in aw,
Dahteng thuakpih nuam Zeisu bang,
Lawm maandang muzo ding maw,
Zeisu’n thei khin I sap bangbang,
Ama kiangah ko in aw.
3. Lungkhamna vangik banglel in,
Zawngkhal in na thanem maw,
Manpha Honpa I belh hi-in
Ama kiang thungen in aw,
Mi’n hong simmawh hong huat ciangin,
Zeisu kiang I pai dinghi,
A angsung hongpom hongdal in,
Lungnopna hong pia dinghi.
Lungdamna: Lamal pen Zomi Christian Fellowship, Malaysia website pan hi.
Hau Za Cin
Phuitong Liim
He Knows How You Feel
Jesus was angry enough to purge the temple, hungry enough to eat raw grain, distraught enough to weep in public, fun loving enough to be called a drunkard, winsome enough to attract kids, weary enough to sleep in a storm-bounced boat, poor enough to sleep on dirt and borrow a coin for a sermon illustration, radical enough to get kicked out of town, responsible enough to care for his mother, tempted enough to know the smell of Satan, and fearful enough to sweat blood.
He is able to run to the cry of those who are being tempted and tested and tried.
Hebrews 2:18 (AMP)
Whatever you are facing, He knows how you feel.
Thursday, August 19, 2010
A Khangtote Gamtat Dan
French mipi in etiquette thupisak mahmah uh a, English te in manner thupi sim mahmah uh hi.
A theipen, a siampen, a zangpen, a ciingpen cihna hilo in mite gamtat luhek zia i muh ciang i etteh ding zong om hiveh aw i cih hun om a, tuate phawk kikkik na dingin kong zawng singmat suk gawp ding hi. Kei theihna ciangah kei khanna kim leh pam pen leitungah a khangto pente mun leh tenna hilo cih ka tel hi. Tua manin khuapizaw ka zin ciang ka kisin ding ka mu thuah zel hi. Minam dang ka tuak khak ciang ka etteh ding na omzel a, ka kisin zel hi. "Eh, tua bang hizaw maw" cih hun tam hi. Khua leh tui peel a gamvak khiat pen meetna tampi om a, eima khua ah nuamtak sa a i om hunte i phawk vangvang hun zong om hi. I khualzinna leitung kici hiven, tuakkhak thu themthem kikum leng hilo dia.
Tuipi gal kan a civilization huih dik masa, kalsang suan masa minam lakah i bual khak sunsun ciang seem... i kisin ding diil keei hi. A lamsau i theihpak loh Auto-Teller Machine cihna a hileltak ATM khawng pan sum hong pusuak deldel ciang lungsim hong tawldamsak mahmah napi i ngaihsutna zong hong vaksak gawpgawp sa mawk ing. Amau vanzat sang a nuntakzia, a gamtat zia uh hi lungsim hong sausak!
Khualam leh gamlam: Amau leh ei pen i kipatkhiatna aki batloh mah bangin i zia i tong zong kibanglo a, ei sang khangto masazaw te tawh i kigenteh nuam pak hi. Nam tampi om thei inteh.
1. Lamgei ah zun thak pen khualam ah phamawh hetlo napi gamlam ah kizang thei hetlo hi. Zang ngei ung cih zong kigen nuam phalo hi. Amau a thakna ding mun kibawl ah thak ding hi cih ngaihsun uh a, tua bang tawh na khangkhia uh ahih manin a tuabanglo pen lamdang sa uh hi. Tua pen a kilawmzaw na hi takpi hi. Utna peuh ah lamphung lam ngat pahpah pen uital zunthak lua deuh a, khua lam ah zong tua bang zang thei leng 'A Khangtote Gamtat Dan' a zui kihi dinga, ei zong a khangto hi ding hi hang. Zunbuk ah khutsilna ding tuikai om pahpah a, tua ah sillo a pusuah pen 'mawhna' ahih loh hang mawhna zaha khialhna in ngaihsun uh hi.
2. Awnghawh ciang en nidangin ciangkang kizanga, tuhun ciang tui kizangta hi. Tuipi gal gamte ah ciangkang zanglo, tui zong zanglo, laineel (tissue paper) zang uh hi. Tui zah in a siang taktak diam, themcik a banglai kha diam cih hong ngaihsun sak hi. Mikang nungak, sen nungak ngo deldal siang kilhkelh a kimu, a mai a vun khawng uh no sitset te zong laineel mah a zat uh leh, guai, themkhat a bang kha laitam cih khawng e... ha ha ha...
3. Annek ciang khualam ah bel khut mah tawh kibak ziahziah lel in, ciamnuih siamte bangin 'pianpih sikkeuka' ci ziau lel in nop mahmah lel hi, khut dim in ann bak leng gil zong dim hanhan. Ahi zongin gamlam ah mite in khut tawh ann na ne nawnlo, sikkeu, sikkeuka, temta, ciangkang cih khawng tawh na hih setset mawk uh in, ei a zat ding hong nuampha mello hi. Voksa ngial bang bel khut mah tawh deihtak hum dingin tua ciang ne leng limdiak se hi. Amau gam lamah tuate zat theihloh mawk in 'gilvah' hi pong in, 'lim mahmah' cihna ding a limna teng kikantan kha hi. Ahi zongin 'ki khua ah zin ki nek ne' cih phawkloh lah phamawh mawk hi.
4. Lengla do ciang amau gamah kitutpih, kihoho, ciamnuinui cih khawng om mello in, khua lam ah bel sun thapai zong hun kinei lel ahih cianga kigualnuam mahmah lel hi. Ei zong mi kiangah vak nuam hileng ut banga kivak theilo, mi zong ei kiangah hong vak pahpah ding uh kideih khollo, eimah beka hun zat nop hun cih khawng kithupisak ta himawk in, 'zin leh leng' pen hilhkholh, theihsak masak ahih kei leh kideih masa khollo hi. Khua lam banga annek lai tuak leh ;hong nekpih vuau; cih ding hipahpahlo ahih cianga kimawkvak mello hi. Cimvak, cimphawng cih bang kitamzat thei khollo hi. Tua bang ahih leh mi kiangah hilo in sumbuk khawng, niangtui zuakna khawng, tui bualna mun khawngah hun zat ding na hizaw mawk hi.
5. Kizep dan zong khualam ah bel a taw kiphopsa zong kizangzang lel in, a liah ding teng a kidawk kei nak leh, gam lam ah bel tua bang kizang theilo hilo napi kizang utlo himawk hi. Amau gam ah amau tua bang a zatloh uh na sawtta a, ciamnuih bawlna, leh a tuam vilvel a zat utna ahih kei leh ngeina in na zang nawn mello uh hi. Puansilh ding zong a mel kituak ding na khinkhai mahmah citciat uh a, a kituaklo silh ding ut mello uh hi. Tua pen a min phuak siamse uh a Fashion ci se uh hi. Khua lam ah bel a san i neih leh asan silh, a kang i neih leh a kang silh, a vom i neih leh a vom silh hi mai a, ol mahmah hi. Bang hang i nuntakna hamsa sak ding i hiam? A kilawm, a kituak, a siangtho, a limci ding zonna, lunggulhna, deihna leh hanciamna hang hi.
Tampi om hi. Gen khin zo pak kei ni. Tua bang hun ciang bangcih ding?
Etiquette leh Manners: Etiquette in 'bang puan silh ding' cih hong hilh a, manners in a silhlo na lawmte kiangah 'bangcih ding' cih hong hilh hi. Mopawi ah pyjamas silh in kihel lecin hong kilawm hetlo ding hi. Suit and tie hileh bel hong kilawm pah setsat hi. Kikhopna ah nasep puan tawh kuan biambuam lecin a kilawmloh mah bangin nasepna ah biakinn puan tawh kuan lecin kilawm tuanlo hi. A dan om cihna hi. A mun leh a hun om cihna hi.
Sen te zatdan ah annekkhop ciang a kham nunung penin ankuang a zuut ding ciang midang kiangah 'nang gai in' ciin pia masa ding hi kici hi. Midang pia masalo a amah bek in gaihsuak pah pen 'uisan' vai ci uh hi. Kawlte ngeina ah annek ding ciang kianga te suah masak ding pen ngeina hi. Tua zuilo a an bak pah pen 'uisan' vai hileuleu hi. America te dan ah zinpa in ann a kilui teng a gaih teitei ding hi. Ahang - ann kilui, ann kipia pen lim mahmah hi cih lahna ding hi. Tua te pen etiquette hi a, 'ngeina' ahih kei leh zuih teitei ding, zat teitei ding ahi hi. Inn lamah zong tua bang om mah veh aw, bang teng ahia? Ankuang ah upa pen in an a bak mateng kuamah in bakloh ding, ute tutphah pia ding, etc. Etiquette tampi khualam ah zong om hi.
Tua leh manner eleh?
Zuih teitei ding, ngeina, zatdan, code of conduct hilo in, ngaihsuttawm thusiamna tawh a kilawma gamtat ding ahi hi. Mikhat in na hong pia, 'lungdam' cih pen gen teitei ding cih omlo hi, ahi zongin cihloh pen thusiamloh vai, ngaihsun theihloh vai ahih manin 'manner neilo' cihna hi. Mawtaw sungah putek khat ding in nang tu kenkan cih kilawm lo a, na tutna awn lecin tua pen 'manner' hi. Thusiam taka nungta cihna hi. Nek ding hong kilui pen lim in lim kei taleh 'lim sa ing' na cih pen a luite lungdamna hi a, lim nasa kei phial zongin thusiamna hi in 'manner' ahi hi.
Etiquette leh Manner zangsiam peuh leng khualam hi hen aw, gamlam hi hen aw, koi lai koi gam ah kihtak ding, nopmawh sak ding omlo hi. I theihloh a om leh theihsawm ding, i sinloh a om leh kisin ding hibek a, i theihsa i sinsa pen zatzat ding hilel hi. Tuate in mite mai leh eima nuntakna ah lungdamna, lungnopna hong pia hi. Sin nuam, theihsawmlo a 'ko cih dan hi kei' cih lungsim a om leh bel koi mun koi gam peuh ah maizum kituak thei a, maizum i theih kei leh zong mite in hong nuihsan thei ding hi. Theihloh pen haina hipahlo a, theih theihloh, zuihtheihloh, kisinnoploh cihte pen haina namkhat hithei hi. A haite pahtawina omlo a, a pilte kipakta in ki etteh hi.
Hau Za Cin
Phuitong Liim
A theipen, a siampen, a zangpen, a ciingpen cihna hilo in mite gamtat luhek zia i muh ciang i etteh ding zong om hiveh aw i cih hun om a, tuate phawk kikkik na dingin kong zawng singmat suk gawp ding hi. Kei theihna ciangah kei khanna kim leh pam pen leitungah a khangto pente mun leh tenna hilo cih ka tel hi. Tua manin khuapizaw ka zin ciang ka kisin ding ka mu thuah zel hi. Minam dang ka tuak khak ciang ka etteh ding na omzel a, ka kisin zel hi. "Eh, tua bang hizaw maw" cih hun tam hi. Khua leh tui peel a gamvak khiat pen meetna tampi om a, eima khua ah nuamtak sa a i om hunte i phawk vangvang hun zong om hi. I khualzinna leitung kici hiven, tuakkhak thu themthem kikum leng hilo dia.
Tuipi gal kan a civilization huih dik masa, kalsang suan masa minam lakah i bual khak sunsun ciang seem... i kisin ding diil keei hi. A lamsau i theihpak loh Auto-Teller Machine cihna a hileltak ATM khawng pan sum hong pusuak deldel ciang lungsim hong tawldamsak mahmah napi i ngaihsutna zong hong vaksak gawpgawp sa mawk ing. Amau vanzat sang a nuntakzia, a gamtat zia uh hi lungsim hong sausak!
Khualam leh gamlam: Amau leh ei pen i kipatkhiatna aki batloh mah bangin i zia i tong zong kibanglo a, ei sang khangto masazaw te tawh i kigenteh nuam pak hi. Nam tampi om thei inteh.
1. Lamgei ah zun thak pen khualam ah phamawh hetlo napi gamlam ah kizang thei hetlo hi. Zang ngei ung cih zong kigen nuam phalo hi. Amau a thakna ding mun kibawl ah thak ding hi cih ngaihsun uh a, tua bang tawh na khangkhia uh ahih manin a tuabanglo pen lamdang sa uh hi. Tua pen a kilawmzaw na hi takpi hi. Utna peuh ah lamphung lam ngat pahpah pen uital zunthak lua deuh a, khua lam ah zong tua bang zang thei leng 'A Khangtote Gamtat Dan' a zui kihi dinga, ei zong a khangto hi ding hi hang. Zunbuk ah khutsilna ding tuikai om pahpah a, tua ah sillo a pusuah pen 'mawhna' ahih loh hang mawhna zaha khialhna in ngaihsun uh hi.
2. Awnghawh ciang en nidangin ciangkang kizanga, tuhun ciang tui kizangta hi. Tuipi gal gamte ah ciangkang zanglo, tui zong zanglo, laineel (tissue paper) zang uh hi. Tui zah in a siang taktak diam, themcik a banglai kha diam cih hong ngaihsun sak hi. Mikang nungak, sen nungak ngo deldal siang kilhkelh a kimu, a mai a vun khawng uh no sitset te zong laineel mah a zat uh leh, guai, themkhat a bang kha laitam cih khawng e... ha ha ha...
3. Annek ciang khualam ah bel khut mah tawh kibak ziahziah lel in, ciamnuih siamte bangin 'pianpih sikkeuka' ci ziau lel in nop mahmah lel hi, khut dim in ann bak leng gil zong dim hanhan. Ahi zongin gamlam ah mite in khut tawh ann na ne nawnlo, sikkeu, sikkeuka, temta, ciangkang cih khawng tawh na hih setset mawk uh in, ei a zat ding hong nuampha mello hi. Voksa ngial bang bel khut mah tawh deihtak hum dingin tua ciang ne leng limdiak se hi. Amau gam lamah tuate zat theihloh mawk in 'gilvah' hi pong in, 'lim mahmah' cihna ding a limna teng kikantan kha hi. Ahi zongin 'ki khua ah zin ki nek ne' cih phawkloh lah phamawh mawk hi.
4. Lengla do ciang amau gamah kitutpih, kihoho, ciamnuinui cih khawng om mello in, khua lam ah bel sun thapai zong hun kinei lel ahih cianga kigualnuam mahmah lel hi. Ei zong mi kiangah vak nuam hileng ut banga kivak theilo, mi zong ei kiangah hong vak pahpah ding uh kideih khollo, eimah beka hun zat nop hun cih khawng kithupisak ta himawk in, 'zin leh leng' pen hilhkholh, theihsak masak ahih kei leh kideih masa khollo hi. Khua lam banga annek lai tuak leh ;hong nekpih vuau; cih ding hipahpahlo ahih cianga kimawkvak mello hi. Cimvak, cimphawng cih bang kitamzat thei khollo hi. Tua bang ahih leh mi kiangah hilo in sumbuk khawng, niangtui zuakna khawng, tui bualna mun khawngah hun zat ding na hizaw mawk hi.
5. Kizep dan zong khualam ah bel a taw kiphopsa zong kizangzang lel in, a liah ding teng a kidawk kei nak leh, gam lam ah bel tua bang kizang theilo hilo napi kizang utlo himawk hi. Amau gam ah amau tua bang a zatloh uh na sawtta a, ciamnuih bawlna, leh a tuam vilvel a zat utna ahih kei leh ngeina in na zang nawn mello uh hi. Puansilh ding zong a mel kituak ding na khinkhai mahmah citciat uh a, a kituaklo silh ding ut mello uh hi. Tua pen a min phuak siamse uh a Fashion ci se uh hi. Khua lam ah bel a san i neih leh asan silh, a kang i neih leh a kang silh, a vom i neih leh a vom silh hi mai a, ol mahmah hi. Bang hang i nuntakna hamsa sak ding i hiam? A kilawm, a kituak, a siangtho, a limci ding zonna, lunggulhna, deihna leh hanciamna hang hi.
Tampi om hi. Gen khin zo pak kei ni. Tua bang hun ciang bangcih ding?
Etiquette leh Manners: Etiquette in 'bang puan silh ding' cih hong hilh a, manners in a silhlo na lawmte kiangah 'bangcih ding' cih hong hilh hi. Mopawi ah pyjamas silh in kihel lecin hong kilawm hetlo ding hi. Suit and tie hileh bel hong kilawm pah setsat hi. Kikhopna ah nasep puan tawh kuan biambuam lecin a kilawmloh mah bangin nasepna ah biakinn puan tawh kuan lecin kilawm tuanlo hi. A dan om cihna hi. A mun leh a hun om cihna hi.
Sen te zatdan ah annekkhop ciang a kham nunung penin ankuang a zuut ding ciang midang kiangah 'nang gai in' ciin pia masa ding hi kici hi. Midang pia masalo a amah bek in gaihsuak pah pen 'uisan' vai ci uh hi. Kawlte ngeina ah annek ding ciang kianga te suah masak ding pen ngeina hi. Tua zuilo a an bak pah pen 'uisan' vai hileuleu hi. America te dan ah zinpa in ann a kilui teng a gaih teitei ding hi. Ahang - ann kilui, ann kipia pen lim mahmah hi cih lahna ding hi. Tua te pen etiquette hi a, 'ngeina' ahih kei leh zuih teitei ding, zat teitei ding ahi hi. Inn lamah zong tua bang om mah veh aw, bang teng ahia? Ankuang ah upa pen in an a bak mateng kuamah in bakloh ding, ute tutphah pia ding, etc. Etiquette tampi khualam ah zong om hi.
Tua leh manner eleh?
Zuih teitei ding, ngeina, zatdan, code of conduct hilo in, ngaihsuttawm thusiamna tawh a kilawma gamtat ding ahi hi. Mikhat in na hong pia, 'lungdam' cih pen gen teitei ding cih omlo hi, ahi zongin cihloh pen thusiamloh vai, ngaihsun theihloh vai ahih manin 'manner neilo' cihna hi. Mawtaw sungah putek khat ding in nang tu kenkan cih kilawm lo a, na tutna awn lecin tua pen 'manner' hi. Thusiam taka nungta cihna hi. Nek ding hong kilui pen lim in lim kei taleh 'lim sa ing' na cih pen a luite lungdamna hi a, lim nasa kei phial zongin thusiamna hi in 'manner' ahi hi.
Etiquette leh Manner zangsiam peuh leng khualam hi hen aw, gamlam hi hen aw, koi lai koi gam ah kihtak ding, nopmawh sak ding omlo hi. I theihloh a om leh theihsawm ding, i sinloh a om leh kisin ding hibek a, i theihsa i sinsa pen zatzat ding hilel hi. Tuate in mite mai leh eima nuntakna ah lungdamna, lungnopna hong pia hi. Sin nuam, theihsawmlo a 'ko cih dan hi kei' cih lungsim a om leh bel koi mun koi gam peuh ah maizum kituak thei a, maizum i theih kei leh zong mite in hong nuihsan thei ding hi. Theihloh pen haina hipahlo a, theih theihloh, zuihtheihloh, kisinnoploh cihte pen haina namkhat hithei hi. A haite pahtawina omlo a, a pilte kipakta in ki etteh hi.
Hau Za Cin
Phuitong Liim
Khateh
Kiasak kei leng omlo hi. Kiasak leng bek om hi. Annek ciang kamsung tunglo lei ah a kia teng genna hi. Omkei leh kideih a, om leh lah hoih hi. Nei kei leng ki ut a, hau leng lah kidah hi. A neite ki eng mahmah tuanlo a, a neilo te zong a neihloh uh phamawh a sakloh pawl uh ahi hi. Nu leh pa te in neihloh ding hong sinsak uh a, kihanciam tek hi. Nei eu au leng hong pakta khollo uh a, nei kei leng lah nekkham ciang hong phat tuanlo uh hi. Khateh haute pahtawina kipia cih kiza ngeilo a, a neilo te zong kipahtawi cih kiza tuanlo hi. Hau le hang annek ding tampi leilak ah a kiasak, a sum suak i hih manin i tuacih loh ding kisinsak hizaw hi. Ann zek ding, ann nem ding a kisinsak ihi hi.
Khateh hau leng nu leh pa sang tutphah nuai a ui leh zawhngeute lungdam zaw hi. Nei kei leng i nuai pan hong to etet uh a, hong kisungsiasak phial cih bangin i omnuamlo sak uh hi. Hong kisuanglahsak mahmah thei uh a, kisuanlah ding bel hi tuan peuhmah kei leh kilawm hi. Cik ciang hong kiasak tam aw, cik ciang saguh bawk leh sa them hong kia tam aw ciin na ngak teta uh a, tua lametna i mangthangsak leh hong huat bawl pah tuanlo napi hong zuallo deuh hi. Khateh neng kia om lo hileh gentehna dingin zong kizanglo kha ding hi. Ui leh zawhngeute zong a thau ding zah in thaulo ding uh a, a khan ding zah in khanglo thei ding hi.
Neihval ahih loh hangin nek leh dawn kipiakzia namkhat suak a, a kiatsuahpa adingin kiallawhna hilo a, a ngahpa adingin lah nuntak lawhna hi kik bilbel hi. Tua khateh om kei leh a nuaia pen in gil kial thuak dinga, a tunga penin theihpih khollo ding hi. A hi ding bang taka a kipiak tuah uh ciangin a hoih hi a, a kipiak tuahloh uh ciangin khat supna hi a, tua khat supna hangin a dang khat in meetpih hituanlo hi. A lamdang lemgelna hi.
Tuipi sungah whale ngapi in a kam gei ah a bang anneng te hangin ngasa neuzaw tampi nuntak lawh a, tua pen khateh ne mah hi veve hi. Bawngpi kam gei ah nahteh neng a bangte hangin bacteria tampi in nuntakpih a, tuate hangin bawngpi in a valhkhak ann tawh a gilpi sungah a annekte kigawizan in muat a, tua tawh tha ngah in nuntaklawh a, a kamgei a liakliak mah ding na hi mawk hi. Khateh nek dan tuamtuam na om hi. A guksak hilo hi. A val khong a ne zong hilo a, a kituak lianlian dinga lemgelpa lemgelna hizaw hi.
Salvation Army kici pawlte in mite khateh kaikhawm in tua te tawh midangte panpih uh a, mi tampi in nuntak lawh, hin man omsa, maizumlo in om uh hi. A nei a haute paihmang ding tampi hangin a kisam tampi in noptuampih hi. Khateh mah kici thei dinga a limcit dan kibang veve hi. India ah second hand puan kici a, gam khangtote in gam genthei leh tuahsiat tuak gamte huhna (relief materials) dinga a piak khop uh hi, kici hi. Tua te hangin mi tampi in noptuampih hi. (A taktak in a tamzaw Bangladesh gam huhna dinga kipiate a kizuaksim India hong tungto hih tuak a, i noptuampih hangin nop khollo hi. Ahi zongin foreign puan kisilh lawh a, sialo veve hi.)
Khuapi pawlkhat ah mite khateh mah ahi lamgei khawngah a ki nusia a deih peuh in a top ding ci a kikoih computers, sofa, beds, laptop, etc kitawm thei a, tampi in noptuampih hi. Lawmte khateh tua bang tuahkhak hun om thei a, i noptuam pih hi. Annek ciang tutphah nuaia uipi gilkial lungsim ding hong ngaihsunsak hi. I kisap khat en i hih pak theihloh i ngah ciang a lungdam huai dan kigen zolo hi.
En zong khateh i nei a, mi khateh zong i tawm hi. Khateh i neih ciang miten noptuampih a, mi khateh enzong i noptuampih hi. Khateh neih ding hoih a, khateh neihloh ding kisin zong kiphamawh thei hi. Nek leh dawn neih leh lam ah khateh hau mahmah in, sep ding bawl ding hun ciang khateh haulua kei leng gam leh minam khangto tuam ding hi. Nangmah mah zong khateh khateh hikha niteh.
Hau Za Cin
Phuitong Liim
Khateh hau leng nu leh pa sang tutphah nuai a ui leh zawhngeute lungdam zaw hi. Nei kei leng i nuai pan hong to etet uh a, hong kisungsiasak phial cih bangin i omnuamlo sak uh hi. Hong kisuanglahsak mahmah thei uh a, kisuanlah ding bel hi tuan peuhmah kei leh kilawm hi. Cik ciang hong kiasak tam aw, cik ciang saguh bawk leh sa them hong kia tam aw ciin na ngak teta uh a, tua lametna i mangthangsak leh hong huat bawl pah tuanlo napi hong zuallo deuh hi. Khateh neng kia om lo hileh gentehna dingin zong kizanglo kha ding hi. Ui leh zawhngeute zong a thau ding zah in thaulo ding uh a, a khan ding zah in khanglo thei ding hi.
Neihval ahih loh hangin nek leh dawn kipiakzia namkhat suak a, a kiatsuahpa adingin kiallawhna hilo a, a ngahpa adingin lah nuntak lawhna hi kik bilbel hi. Tua khateh om kei leh a nuaia pen in gil kial thuak dinga, a tunga penin theihpih khollo ding hi. A hi ding bang taka a kipiak tuah uh ciangin a hoih hi a, a kipiak tuahloh uh ciangin khat supna hi a, tua khat supna hangin a dang khat in meetpih hituanlo hi. A lamdang lemgelna hi.
Tuipi sungah whale ngapi in a kam gei ah a bang anneng te hangin ngasa neuzaw tampi nuntak lawh a, tua pen khateh ne mah hi veve hi. Bawngpi kam gei ah nahteh neng a bangte hangin bacteria tampi in nuntakpih a, tuate hangin bawngpi in a valhkhak ann tawh a gilpi sungah a annekte kigawizan in muat a, tua tawh tha ngah in nuntaklawh a, a kamgei a liakliak mah ding na hi mawk hi. Khateh nek dan tuamtuam na om hi. A guksak hilo hi. A val khong a ne zong hilo a, a kituak lianlian dinga lemgelpa lemgelna hizaw hi.
Salvation Army kici pawlte in mite khateh kaikhawm in tua te tawh midangte panpih uh a, mi tampi in nuntak lawh, hin man omsa, maizumlo in om uh hi. A nei a haute paihmang ding tampi hangin a kisam tampi in noptuampih hi. Khateh mah kici thei dinga a limcit dan kibang veve hi. India ah second hand puan kici a, gam khangtote in gam genthei leh tuahsiat tuak gamte huhna (relief materials) dinga a piak khop uh hi, kici hi. Tua te hangin mi tampi in noptuampih hi. (A taktak in a tamzaw Bangladesh gam huhna dinga kipiate a kizuaksim India hong tungto hih tuak a, i noptuampih hangin nop khollo hi. Ahi zongin foreign puan kisilh lawh a, sialo veve hi.)
Khuapi pawlkhat ah mite khateh mah ahi lamgei khawngah a ki nusia a deih peuh in a top ding ci a kikoih computers, sofa, beds, laptop, etc kitawm thei a, tampi in noptuampih hi. Lawmte khateh tua bang tuahkhak hun om thei a, i noptuam pih hi. Annek ciang tutphah nuaia uipi gilkial lungsim ding hong ngaihsunsak hi. I kisap khat en i hih pak theihloh i ngah ciang a lungdam huai dan kigen zolo hi.
En zong khateh i nei a, mi khateh zong i tawm hi. Khateh i neih ciang miten noptuampih a, mi khateh enzong i noptuampih hi. Khateh neih ding hoih a, khateh neihloh ding kisin zong kiphamawh thei hi. Nek leh dawn neih leh lam ah khateh hau mahmah in, sep ding bawl ding hun ciang khateh haulua kei leng gam leh minam khangto tuam ding hi. Nangmah mah zong khateh khateh hikha niteh.
Hau Za Cin
Phuitong Liim
Melhoih
Melsia te melhoih kici theilo hi. Melhoih te zong melsia kici theilo a, melhoih bek kici thei hi. Melhoih leh melsiat ding kiteel theilo a, kibawl thei pianpian hih tuak hi. Melsia pan melhoih kibawl thei a, melhoih pan melsia zong kibawl thei hi. Melhoih leh melsia a kibatna omlo a, a kilamdanna zong tampi om hi. "Aktui sungah a vom a kang ding kitheilo" a kicih bangin a piang nailo khat a melhoih ding a melsiat ding kigenkhol theilo hi. A pian ciangin zong a khankhit ciang a melhoih ding a melsiat ding kigenkhol theilo a, a khan laitak zong a melhoih suak ding leh a melsia suak ding kigenkhol theilo hi. A hang tampi om a, a kingakna khuambul kibanglo hi. Mihing melhoih te hampha a, mihing melsia te hamsia tuanlo hi. A sep theih uh kibanga, a hih theih uh kibang hi. Mite muh dan kibanglo hi bek a, amau tungah kilamdanna omlo hi. A ente muh dan bel kibang thei vetlo hi. Tua in tampi kilamdangsak hi.
Melhoih melsia a tehna ciangkang omlo a, a gikna tawikhaina ding zong omlo hi. A sawpna ding satpiang leh a nuh ding powder a om cih zong hi tuanlo a, a ente mit ah kinga pen zaw hi. A ente in melsia i sak mahmah zong a pianna nu leh pa mit ah na melhoih mahmah thei a, mi pawlkhat in hoih a sak mahmah pawlkhat in hoih hong sakpih hetlo thei hi. A tamzaw in hoih a sak leh hoih hi inteh kici thei bek a, a hoih pen a sia pen cih kiciangtan theilo hi. Leitungbup ah nungak hoih pen cih bang om theilo a, a ente etna leh a muhzia a kibang cih om theilo hi. Tangval hoih pen cih zong om theilo a, a en nungakte mit ah kinga hizaw hi. Baby Show cih khawng zong om keei a, a hoih pen a kitel mah hiam, a bang pen kitel hiam kigencian thei tuanlo hi; a kitel pen a kitelna mun ah ahoih pen dinga a up uh a tel uh hilel a, hoih pen hi cihtheihna ding om tuanlo hi. Nupi melhoih pen cih zong om thei tuanlo a, ei zi tek mah melhoih kisa pen ding hi lel hi. Tua mah bangin papi melhoih pen cih zong om thei tuanlo a, sam kang in talkolh taleh amau pasal tek mah hoihpen sa le uh kilawm hi.
Tua man hi diam piang masate in "melhoih cih zong a ente mit hi zaw" (beauty lies in the eyes of the beholder) na ci uh hi.
Pasian in nu leh pa melhoih pen hong pia a, tu leh ta melhoih pen tawh hong phungvuh in, zi leh pasal melhoih pen tawh hong kalsuan sak hi. Tua pen leitung paidan hi a, mihing ngeina ah ei a pen a hoih pen in a kipia nuam den ahi hi. Tua bangin zong kingaihsun takpi hi. Ei a a hoihpen (ei adingin) zong na hi takpi pah a, mi hampha hi dinga tunglam pan hamphatna i ngah hi ngelngel ding hi. Ek zong ei a uih kisa lo napi midanga khat hileh ki mut susu pah hi. Nak kihum nuam pah hi. Nupi te bang amau ta hi peuhleh eksiak ding kihhuai salo a, mi nau ek hi leh siak ding cih thadah leiko nuamlai thei uh hi. Mihing ngeina hi dinga, a gei pan i muh tawm pak tawh khel pak cih hitheilo ding hi.
Lawmte khat in kuai lianga melhoih a sak a ihmut mawh liang pen midang khat adingin a ik ah zong namlo thei hi. Bawhlung siam Carlos Tavez pen nungak khat in laikhak in, "Hoih hong sa lua ing," ci hi. Tavez in, "Ka koilai hoih hong sa na hiam?" "Na ngawng tom thinthen hoih sa pen ing," ci hi. Bawhlung a suih ciang na en dih vaw - a ngawng tom thinthen manin hoih nasa hiam?
Olympics, World Cup, Conferences, Concerts, etc a om simin a tawpna ah, "Tu tung mah thupi pen hi," cih tawh thugen nunung pen in gen den hi. Sydney Olympics closing ceremony ah "tutung mah thupi pen hi," ci in gen uh hi. Tua zawh kum 4 ciang Beijing Olympics ah zong "Beijing Olympics thupi pen hi," ci in IOC President in mangpha khakna ah gen hi. 2006 FIFA WC Germany ah "Tu kum WC thupi pen hi," ciin gen a, 2010 WC tawpni in zong FIFA President mah in "South Africa WC mah thupi pen hi," ci veve hi. Tua ahih leh koi thupi pen?? Koi, koi, koi???? A nunung penpen thupi pen den hilel hi.
Nang hong kigensak hileh kua melhoih pen ciin na gen tam? Na muh nunung pen mah "melhoih pen" na ci den lecin leitung tomkal nunsung mi hampha mahmah khat na hipelmawh ding hi. Melhoih pen ka hi na, melhoih pen na hi na? The answer is simply 'YES'!
Hau Za Cin
Phuitong Liim
Melhoih melsia a tehna ciangkang omlo a, a gikna tawikhaina ding zong omlo hi. A sawpna ding satpiang leh a nuh ding powder a om cih zong hi tuanlo a, a ente mit ah kinga pen zaw hi. A ente in melsia i sak mahmah zong a pianna nu leh pa mit ah na melhoih mahmah thei a, mi pawlkhat in hoih a sak mahmah pawlkhat in hoih hong sakpih hetlo thei hi. A tamzaw in hoih a sak leh hoih hi inteh kici thei bek a, a hoih pen a sia pen cih kiciangtan theilo hi. Leitungbup ah nungak hoih pen cih bang om theilo a, a ente etna leh a muhzia a kibang cih om theilo hi. Tangval hoih pen cih zong om theilo a, a en nungakte mit ah kinga hizaw hi. Baby Show cih khawng zong om keei a, a hoih pen a kitel mah hiam, a bang pen kitel hiam kigencian thei tuanlo hi; a kitel pen a kitelna mun ah ahoih pen dinga a up uh a tel uh hilel a, hoih pen hi cihtheihna ding om tuanlo hi. Nupi melhoih pen cih zong om thei tuanlo a, ei zi tek mah melhoih kisa pen ding hi lel hi. Tua mah bangin papi melhoih pen cih zong om thei tuanlo a, sam kang in talkolh taleh amau pasal tek mah hoihpen sa le uh kilawm hi.
Tua man hi diam piang masate in "melhoih cih zong a ente mit hi zaw" (beauty lies in the eyes of the beholder) na ci uh hi.
Pasian in nu leh pa melhoih pen hong pia a, tu leh ta melhoih pen tawh hong phungvuh in, zi leh pasal melhoih pen tawh hong kalsuan sak hi. Tua pen leitung paidan hi a, mihing ngeina ah ei a pen a hoih pen in a kipia nuam den ahi hi. Tua bangin zong kingaihsun takpi hi. Ei a a hoihpen (ei adingin) zong na hi takpi pah a, mi hampha hi dinga tunglam pan hamphatna i ngah hi ngelngel ding hi. Ek zong ei a uih kisa lo napi midanga khat hileh ki mut susu pah hi. Nak kihum nuam pah hi. Nupi te bang amau ta hi peuhleh eksiak ding kihhuai salo a, mi nau ek hi leh siak ding cih thadah leiko nuamlai thei uh hi. Mihing ngeina hi dinga, a gei pan i muh tawm pak tawh khel pak cih hitheilo ding hi.
Lawmte khat in kuai lianga melhoih a sak a ihmut mawh liang pen midang khat adingin a ik ah zong namlo thei hi. Bawhlung siam Carlos Tavez pen nungak khat in laikhak in, "Hoih hong sa lua ing," ci hi. Tavez in, "Ka koilai hoih hong sa na hiam?" "Na ngawng tom thinthen hoih sa pen ing," ci hi. Bawhlung a suih ciang na en dih vaw - a ngawng tom thinthen manin hoih nasa hiam?
Olympics, World Cup, Conferences, Concerts, etc a om simin a tawpna ah, "Tu tung mah thupi pen hi," cih tawh thugen nunung pen in gen den hi. Sydney Olympics closing ceremony ah "tutung mah thupi pen hi," ci in gen uh hi. Tua zawh kum 4 ciang Beijing Olympics ah zong "Beijing Olympics thupi pen hi," ci in IOC President in mangpha khakna ah gen hi. 2006 FIFA WC Germany ah "Tu kum WC thupi pen hi," ciin gen a, 2010 WC tawpni in zong FIFA President mah in "South Africa WC mah thupi pen hi," ci veve hi. Tua ahih leh koi thupi pen?? Koi, koi, koi???? A nunung penpen thupi pen den hilel hi.
Nang hong kigensak hileh kua melhoih pen ciin na gen tam? Na muh nunung pen mah "melhoih pen" na ci den lecin leitung tomkal nunsung mi hampha mahmah khat na hipelmawh ding hi. Melhoih pen ka hi na, melhoih pen na hi na? The answer is simply 'YES'!
Hau Za Cin
Phuitong Liim
Ka sam met man
USA ah ka sam met man ka lungsim ah bei theilo hi. Ka sam metlo hileng lah ka sam sau ding hi. Ka sam sau leh Kungfu Master te ka bang hi. Ka sam sau lai lawmte khat in, "Bruce Lee master pa na bang," hong ci a, lungdam pian veve si (Bruce Lee pu tawh kibat), nui ding maw kap ding ka khentat thei kei hi.
Sau ahih ciang ka metsak top mai hi. "Nambar bangzah deih na hiam?" hong ci a, "nambat 2" ka ci hi. A met khit ciang ka et leh sau salua lai in, lawmpa ka sam a, "nambat 1 in met sak kik in" hong ci a, nambat khat tawh ka metsak kik hi. A sum ka piak ciangin dollar 15 hi a, tips dollar 3 tawh a vekpi gawm dollar 18 ahi hi.
India ka tun kik ciang ka sam ka met sak leh Rupees 20 bek hong la a, ka ngaihsutna hong vakkhia ciaiciai hi. USA ah ka metsak lai in USD 18 ci leng, tua pen India ah kizeek leh Rs. 820 peuhmah hi dinga, kha sim in kimetsak leh zong a tawmpen kum 3 leh alang kikhom ding hi. Lah meetsak khin ka hih cianga, "Ka meet masak pen a tam man mahmah hi in, na sau pak nawn kei in, kum 3 bang na khaan in," lah kici thei samlo hi. A tammat mahmah hang a sammet hoih mahmah tuanlo a, sam tom mah hibek lel hi. Tua pen a tam man pawl hilo lai dinga, Korea nungakte meet bel hizaw bilbel hi. Bangbang ai zong a meet te in "no tu nitak bang meh ding, koi ah anne ding" hong cih bek uh zong nop tuam e.
Hi dan in ngaihsun leng leitung pen a lamdang mahmah ding khat hi. America President hi kha zen leng cih khawng ki ngaihsun dinga - nop mahmah maw, noplo mahmah maw hi ding hi. Pasian hi zen leng kici dinga, ei nopna ding bek kingaihsun kha ding hi. Dahpa Khuang nei hi zen leng kici dinga midang khualna peuhmah omlo dinga, angsung theihna lungsim bek tawh nituam hikha ding hi. Mihau pen hikha zen leng kici dinga, kiphatsakna lungsim ka kiguan den ding hi. Tua teng ka ngaihsut ciang ka mit hong keuh vat.
Hau Za Cin
Phuitong Liim
Sau ahih ciang ka metsak top mai hi. "Nambar bangzah deih na hiam?" hong ci a, "nambat 2" ka ci hi. A met khit ciang ka et leh sau salua lai in, lawmpa ka sam a, "nambat 1 in met sak kik in" hong ci a, nambat khat tawh ka metsak kik hi. A sum ka piak ciangin dollar 15 hi a, tips dollar 3 tawh a vekpi gawm dollar 18 ahi hi.
India ka tun kik ciang ka sam ka met sak leh Rupees 20 bek hong la a, ka ngaihsutna hong vakkhia ciaiciai hi. USA ah ka metsak lai in USD 18 ci leng, tua pen India ah kizeek leh Rs. 820 peuhmah hi dinga, kha sim in kimetsak leh zong a tawmpen kum 3 leh alang kikhom ding hi. Lah meetsak khin ka hih cianga, "Ka meet masak pen a tam man mahmah hi in, na sau pak nawn kei in, kum 3 bang na khaan in," lah kici thei samlo hi. A tammat mahmah hang a sammet hoih mahmah tuanlo a, sam tom mah hibek lel hi. Tua pen a tam man pawl hilo lai dinga, Korea nungakte meet bel hizaw bilbel hi. Bangbang ai zong a meet te in "no tu nitak bang meh ding, koi ah anne ding" hong cih bek uh zong nop tuam e.
Hi dan in ngaihsun leng leitung pen a lamdang mahmah ding khat hi. America President hi kha zen leng cih khawng ki ngaihsun dinga - nop mahmah maw, noplo mahmah maw hi ding hi. Pasian hi zen leng kici dinga, ei nopna ding bek kingaihsun kha ding hi. Dahpa Khuang nei hi zen leng kici dinga midang khualna peuhmah omlo dinga, angsung theihna lungsim bek tawh nituam hikha ding hi. Mihau pen hikha zen leng kici dinga, kiphatsakna lungsim ka kiguan den ding hi. Tua teng ka ngaihsut ciang ka mit hong keuh vat.
Hau Za Cin
Phuitong Liim
Nanga Keia
Koi pan hong kipan hi ding hiam? Eden Huan pan kipan hi ding hiam? Van leh lei a bawlpa in 'amau nam ciat in bawl a, amau mun ciat ah a koih hi' cih pan hong kipan hi ding hiam? Omna, neihna, nanga keia cihna pen koi pan hong kipan hi ding hiam? Leitung pen i neihkhop ahi hiam? Hilo hi. A nei tampi om a, i neihna cia kibanglo hi. Huih e leh? A nei tuam om zel hi. Singkung leh lopa te eleh? A nei khat mah na om zel hi. Gamlak vasa, gamsa te eleh? A nei mah na om zel hi. Tua ahih leh nanga koi teng, keia koi teng? I neihkhop koi teng? I zatkhop koiteng? Omlo hi. Ngaihsun taktak lecin om vetlo hi. Nanga ahih kei leh amaa hi a, na khempeuh nanga leh keia hikhin lel uh hi. Lamdang hi.
Inn na lei a, nanga na ci hi. A taktak in na leina pa a hi a, nang a zangpak na hi hi. Nang zat khit ciang midang kiang tung dinga, kum 20, 30 na zat leh a hampha hi ding hi. Mawtaw na lei a nanga na sak leh na zatman ding a sum na piak hilel a, nanga hi lo hi. A zang thei ding nang na hi cih hi lel a, a neipa na hihna omlo hi. Puanak, pheituam i lei a eia bangin i zanga eia hihetlo hi. A neite kiang tungkik zel hi. Sum tampi na thalawh a, na thatang huai liangin na nasem a, na sum ngahte nanga nasak leh nanga na hilo a, a neite kiang tung dingin lengkhia kik zel hi. Nang a zangpak hi in, nang kiang hong lambangpak hilel a, nanga hi peuhmahlo hi. Leitungah neih khatzong i nei keia, nanga keia cih ding khatzong omlo thong hi. A zangpak, a zeekpak, a kempak kihi lela, eia hipeuhlo hi. Kiphatsakpih ding omlo tawh kibang hi. A nei ikisak leh eisang a bulzaw, a neizaw khat na om zel hi.
Pastor te in panmun neilo ciin pawlpi phuan leh a phuat mah ding hi, a mau omna ding mun kisam hiven. Upa te in panmun a neih kei a panmun a deih leh a bawl kul hi. Inn lampa in a lupna ding room a bawltawm bang hilel a, amau omna ding a bawl uh hilel hi. A bawlna dingin mipi kisam a, mipi a zui ding a om nak leh a bawl theih hilel hi. Leitungah a nei cih bang omlo a, a zeek ding a kikhek kawikawi hilel hihang. Leitung galpi nihna laiin gam pawlkhat hong kipawl uh leh a dang gam pawlkhat zong hong kipawl uh a, tuate gel sungah a lut utlo pawl Non-Align Movement ciin "pawllo pawl" kiphuan a, India bang a makai hidep hi. Kuamah tawh a kipawllo pawl, neutral ahi uh hi. Amau zong omna ding omlo cih bangin om mawk theilo uh ahih manin a omna ding uh a bawltawm uh hilel a, kipawlna a mau neihsa cih bang hituanlo hi. NATO zong a kipawl gam teng beka hituanlo a, East block zong a kipawl gamtenga hi khin tuanlo hi. Anei dang khat na om zel a, tua a neite in a nei dang khat na nei zel a, a nei dang khat in a tungah na nei sawn zel hi. Pai kawnkawna, a tawpna ah a nei peng omlo in a bei hi. A vekin a neikhawm cih zong hituanlo zel hi.
Nanga keia ci-a i khen theih ding omlo a, i neihkhop hi i cih theih zong omlohna leitungah i teeng hi. Na khempeuh illusion hilel a, ahi bangin i ngaihsut ciang ahi hibek a, ahilo bangin ngaihsun leng ahilo hilel hi. Tua ngaihsutna te zong kho tuanlo a, a ngaihsutna lo lam pan ngaihsun kik leng i ngaihsutna lam diklo zel hi. A langlam pan ngaihsun kik leng a langlam diklo kik zel a, a dik pen cih om theilo hi. Tua bang leitungah 'the oldest profession' nasemte zong a nuamsapen hituanlo ding hi. Nasep lianpen cih zong om lo a, nasep thupi pencih zong omlo hi. Zalianpen cih omlo a, za neupen cih zong om tuanlo zel hi. Thagum hatna tawh leitung a ki ukcip laiin zong nitum manlo gama kumpipa zong a sammetpa in a utna lamlam heksak lel hi. Kun a cih leh kun a, dak a cih leh dak hi. Mr. Bean ciamnuih tawh kibang kik bilbel hi. Leitung pen a tuaci hi lel a, a lamdang hilo ci leng lamdanglo a; lamdang mahsi ci leng lah lamdang takpi hi. Eima lungsim hekzia hi khin lel hi. Mihoih i cih zong a hoihna lam i muhsak hilel a, a hoihlohna lam om veve ding hi. Nungak hoih kici, niin themkhat zong a bang nuamlo a akidiik suutsuut te zong zingsang a thawh uh ciang tuibuk gei ah 'puut' mah ci daadaa ding uh hi. A ek uh khum tuan peuhmah lo ding hi. Sacia ek a khum hang pen khuaizu a nek man hilel a, a khuaizu zah in khum tuanlo hi.
Tua manin leitung pen nanga hilo a, keia zong hilo hi. I neihkhop zong hilo a, a nei om cih zong hilo hi. A langlam pan gen leng nanga lah hi, keia lah hi, i neihkhop zong lah hi. Ahi thei vive ahi hi.
Hau Za Cin
Phuitong Liim
Inn na lei a, nanga na ci hi. A taktak in na leina pa a hi a, nang a zangpak na hi hi. Nang zat khit ciang midang kiang tung dinga, kum 20, 30 na zat leh a hampha hi ding hi. Mawtaw na lei a nanga na sak leh na zatman ding a sum na piak hilel a, nanga hi lo hi. A zang thei ding nang na hi cih hi lel a, a neipa na hihna omlo hi. Puanak, pheituam i lei a eia bangin i zanga eia hihetlo hi. A neite kiang tungkik zel hi. Sum tampi na thalawh a, na thatang huai liangin na nasem a, na sum ngahte nanga nasak leh nanga na hilo a, a neite kiang tung dingin lengkhia kik zel hi. Nang a zangpak hi in, nang kiang hong lambangpak hilel a, nanga hi peuhmahlo hi. Leitungah neih khatzong i nei keia, nanga keia cih ding khatzong omlo thong hi. A zangpak, a zeekpak, a kempak kihi lela, eia hipeuhlo hi. Kiphatsakpih ding omlo tawh kibang hi. A nei ikisak leh eisang a bulzaw, a neizaw khat na om zel hi.
Pastor te in panmun neilo ciin pawlpi phuan leh a phuat mah ding hi, a mau omna ding mun kisam hiven. Upa te in panmun a neih kei a panmun a deih leh a bawl kul hi. Inn lampa in a lupna ding room a bawltawm bang hilel a, amau omna ding a bawl uh hilel hi. A bawlna dingin mipi kisam a, mipi a zui ding a om nak leh a bawl theih hilel hi. Leitungah a nei cih bang omlo a, a zeek ding a kikhek kawikawi hilel hihang. Leitung galpi nihna laiin gam pawlkhat hong kipawl uh leh a dang gam pawlkhat zong hong kipawl uh a, tuate gel sungah a lut utlo pawl Non-Align Movement ciin "pawllo pawl" kiphuan a, India bang a makai hidep hi. Kuamah tawh a kipawllo pawl, neutral ahi uh hi. Amau zong omna ding omlo cih bangin om mawk theilo uh ahih manin a omna ding uh a bawltawm uh hilel a, kipawlna a mau neihsa cih bang hituanlo hi. NATO zong a kipawl gam teng beka hituanlo a, East block zong a kipawl gamtenga hi khin tuanlo hi. Anei dang khat na om zel a, tua a neite in a nei dang khat na nei zel a, a nei dang khat in a tungah na nei sawn zel hi. Pai kawnkawna, a tawpna ah a nei peng omlo in a bei hi. A vekin a neikhawm cih zong hituanlo zel hi.
Nanga keia ci-a i khen theih ding omlo a, i neihkhop hi i cih theih zong omlohna leitungah i teeng hi. Na khempeuh illusion hilel a, ahi bangin i ngaihsut ciang ahi hibek a, ahilo bangin ngaihsun leng ahilo hilel hi. Tua ngaihsutna te zong kho tuanlo a, a ngaihsutna lo lam pan ngaihsun kik leng i ngaihsutna lam diklo zel hi. A langlam pan ngaihsun kik leng a langlam diklo kik zel a, a dik pen cih om theilo hi. Tua bang leitungah 'the oldest profession' nasemte zong a nuamsapen hituanlo ding hi. Nasep lianpen cih zong om lo a, nasep thupi pencih zong omlo hi. Zalianpen cih omlo a, za neupen cih zong om tuanlo zel hi. Thagum hatna tawh leitung a ki ukcip laiin zong nitum manlo gama kumpipa zong a sammetpa in a utna lamlam heksak lel hi. Kun a cih leh kun a, dak a cih leh dak hi. Mr. Bean ciamnuih tawh kibang kik bilbel hi. Leitung pen a tuaci hi lel a, a lamdang hilo ci leng lamdanglo a; lamdang mahsi ci leng lah lamdang takpi hi. Eima lungsim hekzia hi khin lel hi. Mihoih i cih zong a hoihna lam i muhsak hilel a, a hoihlohna lam om veve ding hi. Nungak hoih kici, niin themkhat zong a bang nuamlo a akidiik suutsuut te zong zingsang a thawh uh ciang tuibuk gei ah 'puut' mah ci daadaa ding uh hi. A ek uh khum tuan peuhmah lo ding hi. Sacia ek a khum hang pen khuaizu a nek man hilel a, a khuaizu zah in khum tuanlo hi.
Tua manin leitung pen nanga hilo a, keia zong hilo hi. I neihkhop zong hilo a, a nei om cih zong hilo hi. A langlam pan gen leng nanga lah hi, keia lah hi, i neihkhop zong lah hi. Ahi thei vive ahi hi.
Hau Za Cin
Phuitong Liim
Technology i cihcih bang hi peuhmah hiam?
A tom in 'vanzat zatsiamna' cihna hi. Greek pau 'technologio' pan kila hi a, 'techne' cih ciang 'siamna', 'zatsiamna', 'vanzat siamna' cihna hi a; 'logio' cih ciang 'kisinna', 'sinna', 'siamna sinna', 'theihna sinna' cihna hi. Vanzat khat peuhpeuh zatsiamna, ahih kei leh vanzat khat peuhpeuh zangsiam dinga kisinna cih hi. Bangzah taka tulai ciang hih kammal hong kithang mahmah hiam cih leh information technology hang ahi hi. Prof. C. Thang Za Tuan in a Ph.D. Thesis ah limtak in tulai leitung IT a kizatzia leh a thupina, a kipelh theilo vanzat ahihna a gelh hi.
Singkung phuk a tumtan in, a lai vutvang, singzawl khat vawh, a tungah singmam dang khung leuleu in 'mui leng' kibawl hi. Tua muileng tungah kituangin khe tawh lampai sangin manlang zaw, tawldamzaw hi. Van puasak leng 'gim ing, tawl ing' cih genselo a, a khoh zahzah pua thei hi. Tua pen minam khangto masate in "wheels" a muhkhiat masak dan uh leh a vanzat masa uh ahi hi. 'Wheels technology' kici thei ding hi. Suangtaak nih saituah leng puak setset a, mei am leng zaizai in singkeu tawh koih khawm leng meikuang thei a, mei muhkhiatna technology khat hong suak leuleu hi. Tua banga vanzat khat peuh tawh nuntak nuamzaw ding a kibehlap toto pen technology ah khantohna i cih ahi hi. Vanzat ah khantohna, vanzat thak leh hoihzaw behlapna, vanzat khat a hoihzaw, siamzaw a zatsiamna ahi hi.
Tulai ciang IT i cihcih zong 'information technology' cihna hi lel a, thu kizaktuah mengmeng nading vanzat cihna hi. Telephone, internet, television, etc cihte pen thu kizakna hi a, laito (post office) pan lai kikhak zangin manlang zaw ta hi. Tua manin manlang taka thu kizak theih pen a meetna tampi om a, tua gah hang mah in leitung kiuli ah omte zong i kizom dimdiam thei hi. Bangzahta in manpha a, bangzahta in meet hiam?
Technology tampi om a, a tunga i gen thukizakna (Information technology) namkhat hi a, construction technology, medical technology, nuclear technology, etc om a, pawlkhat pen state of the art technology akici zong om hi.
Nidangin mawtaw lampi tupi tawh kito a, tuhun ciang mawtaw tawh kito hi. Tua pen technology thak zatna hi a, khantohna hi; ahang mihing tha hong dawn in tawldam zaw, hatzaw, manlang zaw, gim theilo zaw hi. Suk leh sum tawh buh leh vaimim sukna pan set or machine tawh kigawisak ziau a, manlang zaw, olzaw hipah a, a su a semte tha dawn bilbel hi. Puansilh ding khau khek a siamgan tawm nasep pan machine vive tawh puan ngan, puan phan cih pen meetna tampi om a, khantohna khat ahih ban ah technology thak khat ahi hi. A mun leh a gam zui in technology kikimlo ding hi. Ahizongin technology in mihing nuntakna tampi khek hi.
Nuclear technology hangin meitha tampi kingah thei a, machine zat ding tha tampi kisam pen nuclear in pia thei mawk ahih manin van bawlna phual ah van tamzaw piangsak hi. Inn ah meivak ding zong nuclear pan kingah ahih manin meet mahmah hi - khuazing sang khuavak ah om pen nuamzaw ahih manin. Zatang leh zatui ah zong nuclear kizang ahih manin damna ding nuclear technology hong suak hi. Galvan hoihzaw bawlna dingin zong kizanga, ahi zongin galvan a nuclear technology zat pen lipkhap huai lua mahmah ahih manin mihing khempeuh in 'zaknop' salo uh hi. Nuclear technology pen mihing sihna dinga zatding hilo a, nuntakna dinga zat ding hizaw hi. Tua manin peaceful means of nuclear technology pen mikim in thapiak ding, galvan a zat ding nuclear technology peuhmah nawlkhin ding ahi hi. Si khin lehang nuclear technology kua'n zang nawn ding? Iran in nuclear technolgy sangpi nei le uh Israel gam leitung pan sumai ding, kapmai, nuaimang ding uh cih khawng kiza hi. Tua hileh nuclear technology pahtak huai isa diam? A takpi maw, kilauhsakna, intimidation bek maw, politics bek hilel maw kitheihpihlo a, ahi zongin nuclear technology zangin gam khat leh mihing pen leitang pan kivaatmai thei cih bel i theilua hi. Tua manin khantohna ding ahilo suksiatna dinga technology zat pen hoihlo, deihloh ding hi.
Tonsim leh Aizawl kikal nidangin khe tawh ni 7 kipai hi ci uh hi. Tuhun ciang mawtaw tawh nai 8 sungin kitung thei hi. Machine technology khantohna hangin a piang ahi hi. Muileng, a kipei thei vanzat siamna hangin khua khat leh khua khat kinaicik suak hi. Delhi ah inn kigamla thei lua ahih manin khe tawh vak leng nitum phialphial ding pen mawtaw tawh vak leng nai 1, nai 2 sunga kitung ziauziau lel hi. Technology ki metpih peuhmah hi. Vanleng engine hangin tuipi gal khat pan tuipi galkhat tomno sungin kitung ziauziau a, khuata khat leh khuata khat kikal khe tawh paisung sangin tomzaw hi.
Awmna leh khuh natna (TB) khawng zong tuhun ciang medical technology khantohna tawh X-ray kila ziauziau in neih leh neihloh kithei pah hi. Zudawn leh dawnlo tehna dingin breath analyzer kizanga, kampan hu sang in kithei pah ziau lel hi. Nungkal deuh in Israel Institute of Technology te in Prof. Abraham Kutchen makaihna tawh hu sang a cancer neih leh neihloh theihna ding technology khat bawlkhia uh hi. Hih technology tawh tuap, nawi, cil, gilpi cancer neih leh neihloh a kam pan hu pusuak bek pan thei ding hi kici hi. Zun tha theilo te sisan khaihsiangna dingin dialysis technology kibawl hi. Lungtang hatlo te zat ding lungphu huhna technology omta hi. Tua bangin medical technology tampi kibehlap hi.
Technology laklak pan mipi khempeuh hong uapkha pen information technology ahi hi. Tua pen IT i cihcih pen hi a, a tello in nisim nuntak bukim nawnlo hi. Na khut ah na tawi handphone leh iPhone4 na cihte zong IT gah ahi hi. Olno a na ut peuh na hopih ziauziau theihna pen IT khantohna hang ahi hi. Hopih bek hilo, a mel zong mu thei, a aw zong za thei hilai hi. Nidanga laidal khat kikhak in ni tampizawh ciang tung, a sim ciang a aw zalo, a ngah leh ngahloh na theihna dinga hong thukkik hun na ngak kul, ni leh kha zong kivei thei hi. Nungak leh tangval diakdiak bang thu kizak loh kal in lungsim tampi piang man hi. Tuhun ciang thukiza lua kisa, annek laitak maw, khuasung vak laitak maw cih nangawn laikhak hilo, IT tungtawn in kithei thei hi. Technology hanga kithuzak a nop mahmah pen khantohna namkhat hi a, tu kum zalom sunga khantohna thupi pen ciin kiciamteh liang hi. Leitung kiuli a om na ut peuh tu mahmah in na kizom thei hi.
Technology thak a pan thei peuhmah hau pah, minthang pah hi. Nung deuh in India pan unau nih Japanese - English direct translation a bawlsak thei software or technology khat bawlsak (developed) uh hi. Tua zangin English siamlo Japan mite in olno in a laigelh uh English in khekziau (convert) theita uh hi. Tua in Japan pau bek a siam Japanese tampi English Journals ah laigelh theih lawh uh hi. Tu in minthang luata ahih manin Korea in zong a technology lei a, Taiwan in zong lei in midang, Hospitals, Research Centers tampi in zong leizo uh hi. Hauh lawh bek hilo in minthang lawh uh a, midang tampi in zong lei nuam lai uh hi.
Computer hong minthanna hang zong mipi nautang zat theih dinga hong bawlkhia Bill Gates hanciamna hang hi a, ama patsa Microsoft hangin leitungbup computer a kizel suak pah cih theih hi. A tunga i gen bangin inn ah a om mawkmawk khatin technology khat pankhia (developed) hileh hauhna, khantohna, minthanna ban ah mite ading nasep thupi khat aluikhia hi mawk hi. Tua lamah mi tampi tai ngeingai uh a, tua hangin vanzat ahoih nono kingah a, a luite a man kiam pah ziahziah lel hi.
"Knowledge is power" hun ah kilut takpi ta himawk hi. Technology a khantohtoh mah bangin a hitheilo zong tawm deuhdeuh hi. High School zolo William Shakespear laigelh siam minthang suak a, college zolo Bill Gates mipil mihaupen suak a, tagah mivom Barack Obama mikang gam ah kumpi suak thei ci leng leitung pen a lampi thei leng a hitheilo omlo himawk hi. Tua lampi koi ah om hiam?
Hau Za Cin
Phuitong Liim
Singkung phuk a tumtan in, a lai vutvang, singzawl khat vawh, a tungah singmam dang khung leuleu in 'mui leng' kibawl hi. Tua muileng tungah kituangin khe tawh lampai sangin manlang zaw, tawldamzaw hi. Van puasak leng 'gim ing, tawl ing' cih genselo a, a khoh zahzah pua thei hi. Tua pen minam khangto masate in "wheels" a muhkhiat masak dan uh leh a vanzat masa uh ahi hi. 'Wheels technology' kici thei ding hi. Suangtaak nih saituah leng puak setset a, mei am leng zaizai in singkeu tawh koih khawm leng meikuang thei a, mei muhkhiatna technology khat hong suak leuleu hi. Tua banga vanzat khat peuh tawh nuntak nuamzaw ding a kibehlap toto pen technology ah khantohna i cih ahi hi. Vanzat ah khantohna, vanzat thak leh hoihzaw behlapna, vanzat khat a hoihzaw, siamzaw a zatsiamna ahi hi.
Tulai ciang IT i cihcih zong 'information technology' cihna hi lel a, thu kizaktuah mengmeng nading vanzat cihna hi. Telephone, internet, television, etc cihte pen thu kizakna hi a, laito (post office) pan lai kikhak zangin manlang zaw ta hi. Tua manin manlang taka thu kizak theih pen a meetna tampi om a, tua gah hang mah in leitung kiuli ah omte zong i kizom dimdiam thei hi. Bangzahta in manpha a, bangzahta in meet hiam?
Technology tampi om a, a tunga i gen thukizakna (Information technology) namkhat hi a, construction technology, medical technology, nuclear technology, etc om a, pawlkhat pen state of the art technology akici zong om hi.
Nidangin mawtaw lampi tupi tawh kito a, tuhun ciang mawtaw tawh kito hi. Tua pen technology thak zatna hi a, khantohna hi; ahang mihing tha hong dawn in tawldam zaw, hatzaw, manlang zaw, gim theilo zaw hi. Suk leh sum tawh buh leh vaimim sukna pan set or machine tawh kigawisak ziau a, manlang zaw, olzaw hipah a, a su a semte tha dawn bilbel hi. Puansilh ding khau khek a siamgan tawm nasep pan machine vive tawh puan ngan, puan phan cih pen meetna tampi om a, khantohna khat ahih ban ah technology thak khat ahi hi. A mun leh a gam zui in technology kikimlo ding hi. Ahizongin technology in mihing nuntakna tampi khek hi.
Nuclear technology hangin meitha tampi kingah thei a, machine zat ding tha tampi kisam pen nuclear in pia thei mawk ahih manin van bawlna phual ah van tamzaw piangsak hi. Inn ah meivak ding zong nuclear pan kingah ahih manin meet mahmah hi - khuazing sang khuavak ah om pen nuamzaw ahih manin. Zatang leh zatui ah zong nuclear kizang ahih manin damna ding nuclear technology hong suak hi. Galvan hoihzaw bawlna dingin zong kizanga, ahi zongin galvan a nuclear technology zat pen lipkhap huai lua mahmah ahih manin mihing khempeuh in 'zaknop' salo uh hi. Nuclear technology pen mihing sihna dinga zatding hilo a, nuntakna dinga zat ding hizaw hi. Tua manin peaceful means of nuclear technology pen mikim in thapiak ding, galvan a zat ding nuclear technology peuhmah nawlkhin ding ahi hi. Si khin lehang nuclear technology kua'n zang nawn ding? Iran in nuclear technolgy sangpi nei le uh Israel gam leitung pan sumai ding, kapmai, nuaimang ding uh cih khawng kiza hi. Tua hileh nuclear technology pahtak huai isa diam? A takpi maw, kilauhsakna, intimidation bek maw, politics bek hilel maw kitheihpihlo a, ahi zongin nuclear technology zangin gam khat leh mihing pen leitang pan kivaatmai thei cih bel i theilua hi. Tua manin khantohna ding ahilo suksiatna dinga technology zat pen hoihlo, deihloh ding hi.
Tonsim leh Aizawl kikal nidangin khe tawh ni 7 kipai hi ci uh hi. Tuhun ciang mawtaw tawh nai 8 sungin kitung thei hi. Machine technology khantohna hangin a piang ahi hi. Muileng, a kipei thei vanzat siamna hangin khua khat leh khua khat kinaicik suak hi. Delhi ah inn kigamla thei lua ahih manin khe tawh vak leng nitum phialphial ding pen mawtaw tawh vak leng nai 1, nai 2 sunga kitung ziauziau lel hi. Technology ki metpih peuhmah hi. Vanleng engine hangin tuipi gal khat pan tuipi galkhat tomno sungin kitung ziauziau a, khuata khat leh khuata khat kikal khe tawh paisung sangin tomzaw hi.
Awmna leh khuh natna (TB) khawng zong tuhun ciang medical technology khantohna tawh X-ray kila ziauziau in neih leh neihloh kithei pah hi. Zudawn leh dawnlo tehna dingin breath analyzer kizanga, kampan hu sang in kithei pah ziau lel hi. Nungkal deuh in Israel Institute of Technology te in Prof. Abraham Kutchen makaihna tawh hu sang a cancer neih leh neihloh theihna ding technology khat bawlkhia uh hi. Hih technology tawh tuap, nawi, cil, gilpi cancer neih leh neihloh a kam pan hu pusuak bek pan thei ding hi kici hi. Zun tha theilo te sisan khaihsiangna dingin dialysis technology kibawl hi. Lungtang hatlo te zat ding lungphu huhna technology omta hi. Tua bangin medical technology tampi kibehlap hi.
Technology laklak pan mipi khempeuh hong uapkha pen information technology ahi hi. Tua pen IT i cihcih pen hi a, a tello in nisim nuntak bukim nawnlo hi. Na khut ah na tawi handphone leh iPhone4 na cihte zong IT gah ahi hi. Olno a na ut peuh na hopih ziauziau theihna pen IT khantohna hang ahi hi. Hopih bek hilo, a mel zong mu thei, a aw zong za thei hilai hi. Nidanga laidal khat kikhak in ni tampizawh ciang tung, a sim ciang a aw zalo, a ngah leh ngahloh na theihna dinga hong thukkik hun na ngak kul, ni leh kha zong kivei thei hi. Nungak leh tangval diakdiak bang thu kizak loh kal in lungsim tampi piang man hi. Tuhun ciang thukiza lua kisa, annek laitak maw, khuasung vak laitak maw cih nangawn laikhak hilo, IT tungtawn in kithei thei hi. Technology hanga kithuzak a nop mahmah pen khantohna namkhat hi a, tu kum zalom sunga khantohna thupi pen ciin kiciamteh liang hi. Leitung kiuli a om na ut peuh tu mahmah in na kizom thei hi.
Technology thak a pan thei peuhmah hau pah, minthang pah hi. Nung deuh in India pan unau nih Japanese - English direct translation a bawlsak thei software or technology khat bawlsak (developed) uh hi. Tua zangin English siamlo Japan mite in olno in a laigelh uh English in khekziau (convert) theita uh hi. Tua in Japan pau bek a siam Japanese tampi English Journals ah laigelh theih lawh uh hi. Tu in minthang luata ahih manin Korea in zong a technology lei a, Taiwan in zong lei in midang, Hospitals, Research Centers tampi in zong leizo uh hi. Hauh lawh bek hilo in minthang lawh uh a, midang tampi in zong lei nuam lai uh hi.
Computer hong minthanna hang zong mipi nautang zat theih dinga hong bawlkhia Bill Gates hanciamna hang hi a, ama patsa Microsoft hangin leitungbup computer a kizel suak pah cih theih hi. A tunga i gen bangin inn ah a om mawkmawk khatin technology khat pankhia (developed) hileh hauhna, khantohna, minthanna ban ah mite ading nasep thupi khat aluikhia hi mawk hi. Tua lamah mi tampi tai ngeingai uh a, tua hangin vanzat ahoih nono kingah a, a luite a man kiam pah ziahziah lel hi.
"Knowledge is power" hun ah kilut takpi ta himawk hi. Technology a khantohtoh mah bangin a hitheilo zong tawm deuhdeuh hi. High School zolo William Shakespear laigelh siam minthang suak a, college zolo Bill Gates mipil mihaupen suak a, tagah mivom Barack Obama mikang gam ah kumpi suak thei ci leng leitung pen a lampi thei leng a hitheilo omlo himawk hi. Tua lampi koi ah om hiam?
Hau Za Cin
Phuitong Liim
Primitive Society
'Nam niam mite' cih ziau ding tawh kibang hi. Ahi zongin a mikang kam in koih leng kitelzaw leh a theilo ki om nawnlo ahih manin mikang kamin kong koih zaw hi. A khangto nailo minamte pen 'primitive society,' ahih kei leh 'noble savage' kici a, tua pen laigelh pawlkhat zat dan himah leh Human Rights pawlkhat ahi Survival International te in tua kammal te zat nawnloh dingin hanciam uh a, a zang nawnlo zong omta hi. Namniam kicih ding pen Human Rights saite in a deihloh uh khat ahi hi. Namniam hilo in a 'khangto laitak minam' (developing society) cih zat ding a deihzaw uh hi.
Guaktanga vak laite cihna hipah lo napi nektawm ding ganhing delh a nitum den te, singteh lohing, singgah khat peuh tawh gilvak sak, ngeina kician leh nekzondan kician a nei nailo te genna ahi hi. Gamsungah sa bengin muh masak thah masak, thah masak nek masak, a bei ciang gamvak kik, sa dang man kik, ne, gai, gamvak kik; tua bang nuntakzia pen a khangto laitakte nuntakzia ahi. A minam bup ahih kei leh a tamzaw lungsim leh ngaihsutna, tatzia, sepzia ahih leh tua bang minam sungah kikoih lai hi. Gamsa mat ding a neih loh uh ciang gamsung singgah khat peuh lo, ne, gilvahsak; singgah a kicin kei leh singteh leh gua ngek cih khawng zong - a gilvahna ding khatpeuh a ne uh hita hi. Tenna, giahna mun leh inn, khua cih bang a neih uh hang a nekzon zia uh pen muh masak nek masak hi a, khol, kem cih omlo hi. Ganhing nuntak dan tawh kigamla nailo cihna hi. Hunter-gatherer kici hi. Lokho le uh zong kumsim lokhawhna mun kisuan hi, shifting cultivation. Munkip, lokip nei nailo uh hi.
Tulai khantohna mu ban nailote zong minam khangto nailo 'nam niamte' kici thei hi. Nekzonna kicing a guikhau vawh nailo, a muh tawm tawh nungta laite hi. Lokho, kumtawp ciang anla, ne, gai, a kumkik ciang lokho leuleu, cih bang zong a khangto nuntakzia hinailo hi. Technology niamlai te zong 'nam niamte' kici thei hi. Technology cih pen 'vanzat' cihna hi lel a, vanzat gina nailo cihna hi. Sazuk ki leh singzum, suangzum peuh tawh lokho, leito, inn lam cih bang ahi laite bang 'nam niamte' lak ah kihel ding hi. Tua sanga sangzaw deuh bi leh sikkang khawng tawh inn lam laite khawng zong 'nam niamte' lakah kihel phial lai dingin ka um hi. Mite in vanzat, khawl (set, machine, automatic machine) cihte a zat lai vua mihing thatang tawh kuih ngakngak, puak keikai cihte a zanglaite pen technology niamlai cihna hi a, 'nam niamte' lakah kihel thei lai kha maithei hi.
Lamka ah lawmte khat in, "Singtang mite pen (Lamka khuasungah tenglote a cihna), meihol ippi dimin Lamka ah a lu uh tawh hong pua suk un, nitak lam ciang buhtang a puakkhop uh a lu mah uhtawh pua to kik in, tua buhtang teng a gaih uh ciang tua bang mah in hong pai kik zel uh hi," ci siam se hi. Tua pen 'minam khangto laitakte' nuntakzia na hi leltak hi.
Nekzonna kip leh kho neilo cih ciang a zon tawm den uh kul cihna hi a, nisim, kha sim, kum sim zon kul cihna hi. Kumkhat kham ding khol, kum 10 nek ding khol, khangkhat nek ding khol cih omlo cihna hi. A khangto penpen minamte kua bang minamte hiam cih a kigen theihloh hang tulai leitung nuntakna ah midang tawh kizom, midang tawh kithei, midang nuntakzia thei, ngeina kiciantak nei, nekzonzia kician tak nei cihte ahi hi. Tua bang nuntakna ciangah a kilamto zo masasa minam pen minam khangto hi in, 'nam niamte' cih pan a suakta masa cihna hi.
'Nam niamte' nuntakna ah kum tampi sung kikhelna tampi omlo hi. A pu nuntakzia pen a tupa in zong zanglai cih bangin khantohna tampi omlo hi. A khangto minam lakah bel pa leh ta hun ah zong kilamdanna om hamtang hi. Nek leh dawn ah, gamtatzia ah, duh leh deih ah, nekzondan leh biakna paipih dan ah. 'Nam niamte' in zong biakna a neilo hilo hi. Nei in amau biakna pen ciik taka zuih diamdiamna hi. Minam bup in a zuih khop hi zaw diak a, mimal deihna tawh biakna pengh-khia, peengkhia cih bang omlo hi. Zuih khat pelha gamtat hi thei peuhmah lo hi. Nam khangto ah bel mimal deihtelna kizang thei a, theihsiamna leh thuakzawhna kitamneihta cihna hi. Mihing khat leh khat zong tua cih ding, tua cih ding cih kisawl ngakngak thei nawnlo, by force or aana tawh kihihsak cih bang om thei nawnlo in mimal suahtakna kizangthei hi.
Kumsim, hun sim in minam khempeuh khantohna lampi tawn in pai damdam a, a khangto masa om in, a nungzui om a, a nunung pen zong om hi. Tua lampi tawn in a pailo mihing omlo hi. Nuntakna nei khempeuh a paikhawm ihi hi. Bangciang i tungta, koi lai ah i om, kua teng i makhelh, kua teng i delh lai cih hi bek hi. I tunna ciang i theih leh hoih a, i tunna ciang i theih kei leh zong makhelh nei hang cih thei leng hoih hi. A nunung pen i hih khak ding uthuailo a, a masa pen ihih ding uthuai penpen hi. A masa penpen ihih kei leh zong amau khetul suikha ciang beek in pai leng hoih ding hi. Tua bang lampi kitawn hi cih i theih ciang a masa pen ah pai utna hong lian mahmah ding hi.
Nang koi ah na om a, na minam koi ah a om a, na minam mainawt dingin na makaih hiam, a nunung dingin na kiziakai sak kha hiam. Amakai na hia a nungkai?
Hau Za Cin
Phuitong Liim
Guaktanga vak laite cihna hipah lo napi nektawm ding ganhing delh a nitum den te, singteh lohing, singgah khat peuh tawh gilvak sak, ngeina kician leh nekzondan kician a nei nailo te genna ahi hi. Gamsungah sa bengin muh masak thah masak, thah masak nek masak, a bei ciang gamvak kik, sa dang man kik, ne, gai, gamvak kik; tua bang nuntakzia pen a khangto laitakte nuntakzia ahi. A minam bup ahih kei leh a tamzaw lungsim leh ngaihsutna, tatzia, sepzia ahih leh tua bang minam sungah kikoih lai hi. Gamsa mat ding a neih loh uh ciang gamsung singgah khat peuh lo, ne, gilvahsak; singgah a kicin kei leh singteh leh gua ngek cih khawng zong - a gilvahna ding khatpeuh a ne uh hita hi. Tenna, giahna mun leh inn, khua cih bang a neih uh hang a nekzon zia uh pen muh masak nek masak hi a, khol, kem cih omlo hi. Ganhing nuntak dan tawh kigamla nailo cihna hi. Hunter-gatherer kici hi. Lokho le uh zong kumsim lokhawhna mun kisuan hi, shifting cultivation. Munkip, lokip nei nailo uh hi.
Tulai khantohna mu ban nailote zong minam khangto nailo 'nam niamte' kici thei hi. Nekzonna kicing a guikhau vawh nailo, a muh tawm tawh nungta laite hi. Lokho, kumtawp ciang anla, ne, gai, a kumkik ciang lokho leuleu, cih bang zong a khangto nuntakzia hinailo hi. Technology niamlai te zong 'nam niamte' kici thei hi. Technology cih pen 'vanzat' cihna hi lel a, vanzat gina nailo cihna hi. Sazuk ki leh singzum, suangzum peuh tawh lokho, leito, inn lam cih bang ahi laite bang 'nam niamte' lak ah kihel ding hi. Tua sanga sangzaw deuh bi leh sikkang khawng tawh inn lam laite khawng zong 'nam niamte' lakah kihel phial lai dingin ka um hi. Mite in vanzat, khawl (set, machine, automatic machine) cihte a zat lai vua mihing thatang tawh kuih ngakngak, puak keikai cihte a zanglaite pen technology niamlai cihna hi a, 'nam niamte' lakah kihel thei lai kha maithei hi.
Lamka ah lawmte khat in, "Singtang mite pen (Lamka khuasungah tenglote a cihna), meihol ippi dimin Lamka ah a lu uh tawh hong pua suk un, nitak lam ciang buhtang a puakkhop uh a lu mah uhtawh pua to kik in, tua buhtang teng a gaih uh ciang tua bang mah in hong pai kik zel uh hi," ci siam se hi. Tua pen 'minam khangto laitakte' nuntakzia na hi leltak hi.
Nekzonna kip leh kho neilo cih ciang a zon tawm den uh kul cihna hi a, nisim, kha sim, kum sim zon kul cihna hi. Kumkhat kham ding khol, kum 10 nek ding khol, khangkhat nek ding khol cih omlo cihna hi. A khangto penpen minamte kua bang minamte hiam cih a kigen theihloh hang tulai leitung nuntakna ah midang tawh kizom, midang tawh kithei, midang nuntakzia thei, ngeina kiciantak nei, nekzonzia kician tak nei cihte ahi hi. Tua bang nuntakna ciangah a kilamto zo masasa minam pen minam khangto hi in, 'nam niamte' cih pan a suakta masa cihna hi.
'Nam niamte' nuntakna ah kum tampi sung kikhelna tampi omlo hi. A pu nuntakzia pen a tupa in zong zanglai cih bangin khantohna tampi omlo hi. A khangto minam lakah bel pa leh ta hun ah zong kilamdanna om hamtang hi. Nek leh dawn ah, gamtatzia ah, duh leh deih ah, nekzondan leh biakna paipih dan ah. 'Nam niamte' in zong biakna a neilo hilo hi. Nei in amau biakna pen ciik taka zuih diamdiamna hi. Minam bup in a zuih khop hi zaw diak a, mimal deihna tawh biakna pengh-khia, peengkhia cih bang omlo hi. Zuih khat pelha gamtat hi thei peuhmah lo hi. Nam khangto ah bel mimal deihtelna kizang thei a, theihsiamna leh thuakzawhna kitamneihta cihna hi. Mihing khat leh khat zong tua cih ding, tua cih ding cih kisawl ngakngak thei nawnlo, by force or aana tawh kihihsak cih bang om thei nawnlo in mimal suahtakna kizangthei hi.
Kumsim, hun sim in minam khempeuh khantohna lampi tawn in pai damdam a, a khangto masa om in, a nungzui om a, a nunung pen zong om hi. Tua lampi tawn in a pailo mihing omlo hi. Nuntakna nei khempeuh a paikhawm ihi hi. Bangciang i tungta, koi lai ah i om, kua teng i makhelh, kua teng i delh lai cih hi bek hi. I tunna ciang i theih leh hoih a, i tunna ciang i theih kei leh zong makhelh nei hang cih thei leng hoih hi. A nunung pen i hih khak ding uthuailo a, a masa pen ihih ding uthuai penpen hi. A masa penpen ihih kei leh zong amau khetul suikha ciang beek in pai leng hoih ding hi. Tua bang lampi kitawn hi cih i theih ciang a masa pen ah pai utna hong lian mahmah ding hi.
Nang koi ah na om a, na minam koi ah a om a, na minam mainawt dingin na makaih hiam, a nunung dingin na kiziakai sak kha hiam. Amakai na hia a nungkai?
Hau Za Cin
Phuitong Liim
Sunday, August 15, 2010
A 5-veina Double Century Ngah
Maradona - Argentina coach pan kitawpsak. Liverpool in europa league qualifying match masa pen ah gualzo. German grand prix ah Ferrari in gualzo. Pakistan vanleng kia ah mi 152 si. BP Oil makaipi kikhek. Obama real tv show ah lut vat, mipi'n lamdangsa. "Kei a nihna hi keng," Massa in ci. Mexico ah drug lord te in zong suicide bomb zangta uh. Afghan gal thu tul kua val kipholak, Obama heh. Khmer Rouge makai Tual Sleng thongcingpa kum 35 thongkia ding, Paris Hilton Malaysia mihau khat tawh kingai uh hiam...
Sachin Tendulkar, India mi leitunga Cricket kimawl siam penpen laka kigenpa in a 5-veina dingin double century ngah hi. Double century ngah lak ah a mah a 3-na hipah a, a dangte Brian Lara, 9-vei; leh Sir Donald Bradman 12-vei ahi uh hi. Amaute ngahzah a ngah ding lametna bel omlo a, ahi zongin India mi ama ngahzah a ngah om nailo hi. Amah in Test Matches ah runs 13,500 ngahta a, leitungah a tam ngah pen hilai hi. Double century a ngah tamloh hangin a runs ngahzah ah a dangte in pha lo leuleu hi.
Cricket kimawl dan pen baseball tawh kibang pian a, khat in lawn, khat in sat cih hi. Ciangkang kiphut thum te bawhlung tawh deng uh a, a denkhak leh a satpa si a, a sat khak leh a bawhlung a ciangkang omna mun hong tunkik mateng ciangphut kikal ah tai thei uh hi. Tua a tai man zahzah uh runs kici a, tua bang tam tai man ding kidem uh hi. A sat siamte in huang pua lamah a sat leh tai kullo in runs 4 hi pah a, leizul lo a huihlak ah lengin huangpua a tun leh runs 6 hi. Huangpua tunglo a runs a tai man zah uh tawh kibehlap toto a, Overs 50 sungin a tangpi runs 250 kiim ngah uh hi.
A sat siam a om mah bangin a lawnsiam zong om a, bowler kici hi. Nunga i gen Muralitharan pen a lawnsiam hi a, tuni a i gen Sachin pen a satsiam hi. Team khat ah a sat siam 6 leh a lawnsiam 5 bang om hamtang a, kihelh uh hi. A lawn masate in sat nunung uh a, a sat masate in lawn nunung uh hi. Nai tampi sung kimawl uh, a tamzaw ni khat thapai uh ahih manin mi a tamzaw in en manlo a, India in bel One Day (nikhat kimawl) bek lo Test Matches (Ni 5 sung kimawl) zong en man ciat lel uh hi! India ah hun tam kingah deuh hileh kilawm hi.
Cricket a muhnop dan a theikha photte in kimawlna dangte bei baih sa lua uh a, cimphawng sa mello dan uh hi. Theihloh zong lah hun tampi meetna hi in, sup huai lualo zel hi. Bangbang ahi zongin kimawlna leitungbup zel khat pen theih dinga kilawm cihna pong tawh a satsiampa 'little master' a kici Sachin Tendulkar lungdampihna in kong gelh ahi hi.
Congrats Sachin!
Hau Za Cin
Phuitong Liim
Sachin Tendulkar, India mi leitunga Cricket kimawl siam penpen laka kigenpa in a 5-veina dingin double century ngah hi. Double century ngah lak ah a mah a 3-na hipah a, a dangte Brian Lara, 9-vei; leh Sir Donald Bradman 12-vei ahi uh hi. Amaute ngahzah a ngah ding lametna bel omlo a, ahi zongin India mi ama ngahzah a ngah om nailo hi. Amah in Test Matches ah runs 13,500 ngahta a, leitungah a tam ngah pen hilai hi. Double century a ngah tamloh hangin a runs ngahzah ah a dangte in pha lo leuleu hi.
Cricket kimawl dan pen baseball tawh kibang pian a, khat in lawn, khat in sat cih hi. Ciangkang kiphut thum te bawhlung tawh deng uh a, a denkhak leh a satpa si a, a sat khak leh a bawhlung a ciangkang omna mun hong tunkik mateng ciangphut kikal ah tai thei uh hi. Tua a tai man zahzah uh runs kici a, tua bang tam tai man ding kidem uh hi. A sat siamte in huang pua lamah a sat leh tai kullo in runs 4 hi pah a, leizul lo a huihlak ah lengin huangpua a tun leh runs 6 hi. Huangpua tunglo a runs a tai man zah uh tawh kibehlap toto a, Overs 50 sungin a tangpi runs 250 kiim ngah uh hi.
A sat siam a om mah bangin a lawnsiam zong om a, bowler kici hi. Nunga i gen Muralitharan pen a lawnsiam hi a, tuni a i gen Sachin pen a satsiam hi. Team khat ah a sat siam 6 leh a lawnsiam 5 bang om hamtang a, kihelh uh hi. A lawn masate in sat nunung uh a, a sat masate in lawn nunung uh hi. Nai tampi sung kimawl uh, a tamzaw ni khat thapai uh ahih manin mi a tamzaw in en manlo a, India in bel One Day (nikhat kimawl) bek lo Test Matches (Ni 5 sung kimawl) zong en man ciat lel uh hi! India ah hun tam kingah deuh hileh kilawm hi.
Cricket a muhnop dan a theikha photte in kimawlna dangte bei baih sa lua uh a, cimphawng sa mello dan uh hi. Theihloh zong lah hun tampi meetna hi in, sup huai lualo zel hi. Bangbang ahi zongin kimawlna leitungbup zel khat pen theih dinga kilawm cihna pong tawh a satsiampa 'little master' a kici Sachin Tendulkar lungdampihna in kong gelh ahi hi.
Congrats Sachin!
Hau Za Cin
Phuitong Liim
Torres is not to rest
WC ah goal khumlo hi mahleh khawlsawm tuanlo a, a club lui Liverpool mah ah ciahkik in "You Will Never Walk Alone" lasakna mah tawh bawhlung suih kipat kik zel sawm hi. Chelsea in million 60 val piak dingin a zol hangin nungak Khaini tawh zol sangin haksa zaw a, ngahzolo uh hi. Man City in zol leuleu a Ui gilvah zol mahmah bangin a lehlam ah tai veve hi. Club hau te in zong zol zolo cilo in big four ah zong a lut pha nailo khat in zol kik a, a boss ngah ding cih a ngaihsut ciang ut dekdek a, ahi zongin 'a lianpen' hi zong a phattuamna bang om dinghiam ciin a lungsim khel kik in a tutphah lui mahah tukik dingin Slave Trade phualpi lui khat ahi Liverpool mah zuan kik hi. Hih Sila lei leh sila zuakna phualpi lui club pen EPL ah bawhlung tawh gualzawhna Trophy a ngah tam mahmah club hi bilbel a, a fans te zong hanciam, a suite zong hanciam, a khuapi bup in a pangkhwm uh hiphial hi. EPL ciangciangah bel amau fans zaha nopci omlo hi. Man Utd in naih pen a, sum hauhzawk man bek hi napi, ki mudah tinten uh a, "ui leh kel" a cihte pawl uh hi in, kiho cih thadah bawhlung suih ding ciang khut kilet ding zong a ut mello, amau club mi peuhmah a kileisak tuahlo club hi leuleu uh hi. Tuate in EPL muhnop sak a, bawhlung siam tam neih ding kidem semsem uh hi. Tuhun ciangin Man Utd in demzo pianpianta a, LFC in demlah pianpianta hi.
Tua kawmkal ah Torres in LFC nusia leh LFC adingin siatna kibehlap ding ahih manin pawi mahmah ding kimlai nusia lo a hong kilehkik ciangin LFC in Man Utd a demkik na ding ah striker hoih khat khahsuahlo uh a, lametna lian semsem hi. Captain Gerard in zong nusialo dinga, Torres in zong nusialo ding; a nusia sa Aurelio zong kilehkik a, lei kik uh a, Manager thak Roy Hodgson nuai ah sangpi tung dingin kilamen uh hi - Man Utd leh Chelsea leh Arsenal te tungah Champions ngahsawm uh hi.
A champions zo tam uh maw? En leng maw. August 14 ciang Arsenal tawh Emirates Stadium ah kinuai pah malam ding uh hi. Tua ni in 'Torres is to rest.' A khe liam a, damsiang nailo ahih manin sui thei nailo ding hi. WC bei a, EPL lah kipan nailo ahih manin cimhuai a, cimphawng kong at pak hi. Let us not rest to rest.
Hau Za Cin
Phuitong Liim
Tua kawmkal ah Torres in LFC nusia leh LFC adingin siatna kibehlap ding ahih manin pawi mahmah ding kimlai nusia lo a hong kilehkik ciangin LFC in Man Utd a demkik na ding ah striker hoih khat khahsuahlo uh a, lametna lian semsem hi. Captain Gerard in zong nusialo dinga, Torres in zong nusialo ding; a nusia sa Aurelio zong kilehkik a, lei kik uh a, Manager thak Roy Hodgson nuai ah sangpi tung dingin kilamen uh hi - Man Utd leh Chelsea leh Arsenal te tungah Champions ngahsawm uh hi.
A champions zo tam uh maw? En leng maw. August 14 ciang Arsenal tawh Emirates Stadium ah kinuai pah malam ding uh hi. Tua ni in 'Torres is to rest.' A khe liam a, damsiang nailo ahih manin sui thei nailo ding hi. WC bei a, EPL lah kipan nailo ahih manin cimhuai a, cimphawng kong at pak hi. Let us not rest to rest.
Hau Za Cin
Phuitong Liim
Dahpa Khuang Minute Khat Nei Hileng!
Zomi khempeuh America ka tungsak ding hi! Boss lungsim, ahih kei leh dictatorial lungsim, autocracy lungsim khempeuh ka phiatmai ding a, ki itna, kilemna, pankhawmna, khat leh khat kihuhtuahnopna, unau sanggam banga nuntakkhawm diamdiamna cihte ka omsak ding hi. Biakna pawlpi khempeuh a up, a muan uh a kibat nak leh kuamah a kimudah thei omlo hi cih lungsim ka neisak ding hi. Zomi Zogam cihcih kullo dingin leitung khempeuh Zogam ka suaksak dinga Zomi lungsim hoih pupa hong nusiatte ka pholh kik dinga, Zomi khempeuh lungsim ah ka guan kik ding hi. Kim leh pam pan i tawk tawm lungsim sia leh kihazatna kihuatna angsungtheihna cihte khempeuh Pupa neihsa Zomi lungsim tawh ka kheksak dinga, Christian suahma pek pan i neih gamtatphate ka tuallengsak kik ding hi. A sia a pha theihcianna leh a dik a diklo theihtelna lungsimte ka guankik dinga, a hoih a pha a gamtatnate bek zat dingin ka tuallengsak ding hi. Satan peuhmah lungama a om nadingin a sia peuhmah leitung pan ka hawlmang dinga, vantungmi peuhmah zualtaka a gamtat nadingin leitung ka nuamsak ding hi. Environmental problems khempeuh ka beisak dinga, tuzawh kum 300 cianga leitung lumlua ding zong ka kipelhsak ding hi. USA te hauhluatna leh leitung uk den a sawmna uh ka maatsak dinga, a kikim in leitung hauhna, pilna, siamna, thuneihna, nasepna te ka uangsak semsem ding hi. A pilzaw a siamzaw omsak lo in mi khempeuh a kikim in ka omsak dinga, nasep gim kullo in Eden Huan bangin mi khempeuh in leitung hoihna leh asungah a piang tawh nuamtakin khua-ul kailo in anne ding uh hi. Vaksuk vaktohna ding vanleng mawtaw kisamlo in utna peuh tun ziauziau theihna akkha kinei dinga, tua akkha zalin kileng ziauziau ding hi. Leitung kimvial in i leng zongin kigimlo dingin ka bawl dinga, tui duh dangtak gilkial hun ciang a damna ding ngah theih ziauziauna ding ciangkang khat ciat ka tawisak ding hi. Natna gimna cih peuhmah leitung ah omlo dinga, lungkham sinkham cih peuhmah omlo ding hi. Lunglen, lungzuan, khuangaih omlo dinga, dahna kahna khitui te ka nulsak ding hi. A kingekbawllua naupang bangin leitung mi khempeuh ka bawl dinga, ahi zongin pil gamtat tek in picing gamtat tek ding uh hi. Ka ngaihsut pak khit theihloh, ka mangngilh a om khak leh ka phawk cianga ka bawlkik pak theihna dingin Dahpa Khuang minute khat dang neih theihna ka behlap zel ding hi. Ka mangngilh khak a om hia?
Hau Za Cin
Phuitong Liim
Hau Za Cin
Phuitong Liim
Tuiphumpa Johan guh kimu
Tuiphumpa Johan guh keu pawlkhat - a ha, a kha guh, a khut guh cihte Bulgaria leitaw lam Tuipivom gei tuikulh "Sveti Ivan Island" kici mun ah kimu hi. Hih pen a manpha mahmah vanlui kimu hi ciin kigen hi. BBC News ah hih bangin kigelh hi: Bone fragments of St John the Baptist appear to have been found on Sveti Ivan Island near Bulgaria's southern Black Sea. http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-10849211
Thu kicingzaw hong suaksak zel ding uh hi cih lamen ni.
PS: A han a kimuhna video: http://www.youtube.com/watch?v=boMX7Lcn3nU
Hau Za Cin
Phuitong Liim
Thu kicingzaw hong suaksak zel ding uh hi cih lamen ni.
PS: A han a kimuhna video: http://www.youtube.com/watch?v=boMX7Lcn3nU
Hau Za Cin
Phuitong Liim
Bawhlung siampen India hong zin
FIFA WC 2010 laia bawhlung siampen Diego Forlan Kolkatta (a mikang min Culcutta) India ah hong zin a, Bawhlung siam zonna (talent hunt) ah kihel ding hi. Amah pen WC nihvei a champions ngei Uruguay mi hi a, tu kum WC ah goal 5 khum in Best Player pahtawina Golden Ball kipia hi. A kimawlna Athletico Madrid pan hong pai bek hilo in ama gam pan hong deihsak manin India ah hong zin vangvang ahi hi. Khangno bawhlung sui nuam, a siam, talent nei a om leh pattah dingin deih uh a, tuzawh kum bangzah hiam ciang India mi zong bawhlung sui a om ding lamen, deih uh hi. Sum, sum, sum,.... India mihing tam hiven.
Kolkatta hong tun ciangin Mother Teresa Missionary of Charity mun vehpah hi. "Tu kum ka khul hoih pen Germany tawh kisuih laia ka khum pen hi," ci hi. Ahi zongin Germany in a thumna ngah a, amau a 4-na ngah uh hi.
2008 kumin Bayern Munich te Kolkatta ah kimawl uh a, leitung club lian India leitang ah a kimawl masa pen ahi uh hi.
Tuma in bawhlung siam minthang Lothar Matthaus, Karl-Heinz Rummenigge, Diego Maradona, Branco, Romario, Oliver Kahn, Gerd Muller, Mark van Bommel leh Ze Roberto te in Kolkatta hong hawh ngei zo uh hi.
Gracias.
Hau Za Cin
Phuitong Liim
Kolkatta hong tun ciangin Mother Teresa Missionary of Charity mun vehpah hi. "Tu kum ka khul hoih pen Germany tawh kisuih laia ka khum pen hi," ci hi. Ahi zongin Germany in a thumna ngah a, amau a 4-na ngah uh hi.
2008 kumin Bayern Munich te Kolkatta ah kimawl uh a, leitung club lian India leitang ah a kimawl masa pen ahi uh hi.
Tuma in bawhlung siam minthang Lothar Matthaus, Karl-Heinz Rummenigge, Diego Maradona, Branco, Romario, Oliver Kahn, Gerd Muller, Mark van Bommel leh Ze Roberto te in Kolkatta hong hawh ngei zo uh hi.
Gracias.
Hau Za Cin
Phuitong Liim
Vaak banghang vom hiam?
Kisam hiven. Vom kei leh amah 'mel' (color) neilo ding hi. Tangthu ah - vaak in mi zemzem in a tawpna ah amah a kizemna ding om nawnlo in belmang kinuh, tua manin vaak tuni tan vom suak hi - kici hi. 'Tangthu' himawk ahih cianga a pian laitaka mute in a gen uh a kigen toto, a kimangsaklo thu hi dinga, tua manin zong maan lel ding hi. Maanlo hi cihna ding proof om tuanlo a, maan hi cihna ding proof zong om tuanlo hi. Mihing te Zawng pan piang hi a ci pawl om a, mihing te Pasian bawl hi cih Christian te in i um hi. Mihing pilna themcik tawh bel kisutkhia zolo hi. Up ding hilel a, theihzawh ding hilo hi. Vaak banghang vom a, vasa dangte bang hang gial uh hiam? Kisam hilel hi. A tua dinga a kibawl, piansak laia kipiangsak hilel a, ei buaipih ding omlo hi. Banghang vaphual lu guh vive tawh kidim? Kisam hilel hi. A tua banga a om ciang vaphual ahihna kilanga, mul khawng po thilthel leh vaphual ahihna om lo ding hi. Vamul khawng suak lel ding hi. Ahih kei leh min pia masa khat peuh min piak tawh kiciamteh lel ding hi.
Akpi in banghang nawi neilo hiam? Kicinglo hiven. Tangthu ah akpi in nawi hawmhawm a, a tawpna ah ama ading zong hawmkhin in kicing nawnlo a, tua manin akpi in nawi neilo hi kici hi. Tuni dong akpi nawi nei om nailo hi. Ak khawi khempeuh in thei ding hi. Akno a keuh ciang a keuh ni mah in leilak phiat in an zong pah uh a, vokno suak, bawngno suak bangin a pi nawi teplo, a pi nawi tawh kivak phot cih omlo hi. Amau nek ding a pi in zong haizan sak tuanlo a, phiatkhiat sak bek hi. A muh bangbang uh a neu a lian tu pah leihleih uh a, an kizontawm pah lel uh hi. Mu in hong vil leh bel akpi in a kha nuai ah sel in liah cip a, kimusak lo hi. Aknote in zong lauhhuai om cih thei leh (a kihilh khol mah ahi diam) a pi khanuai zuan damdam uh a, a pi khazak nuai ah kibu tek uh hi.
Thankik in no a neih ciang bang hangin kem in khoilo hiam? Kisam hiven. Akpi in nawi a neihloh hangin a note ann zonpih a, a let dong kikholhpih buang hi. Thankik leuleu in bel a tui khit ciang a tuite gul in ne maw, ahih kei leh keuh maw cih zong theilo hi. Vakmangsan lel hi. A tui lei lak ah phum in vakmang san a, a tuina mun zong phawk nawnlo. A no keuh maw keuh lo cih zong phawk nawn se lo hi. A note in a nu leh pa thei in na um hia? A DNA test le uh bel thei kha ve. Thankik te in DNA test a hih ding uh mihing ngaihsut pak in bel gamla lai leh kilawm mate? A nu leh pa a theih uh kisam khollo hi inteh. Tua ahih leh a mangthang, a vakthap a hi diam? Hi tuanlo sam. A nu, a pa khawng mah tawh tano a neih khop kik na mel uh zong i thei a hia! Sisan kinai hileh tate ginalo thei cih khawng a ngaihsun tam uh? Uphuai khol sih mate? Ka nu ka pa kua ahi tam ciin a lungngai ngei tam uh? Theih utna lungsim khawng a nei tei tam uh? Nei lo maithei, nei maithei. A neih uh hang a theihna ding uh ollo kha ding. I panpih thei diam? I panpih man diam? I panpih a phatuam diam?
Ngasa a tui ciang a tui keuh dong cingin kem in a khoi tam uh? A no keuh leh e? A no a khoi toto diam? Tuipi lianpi sungah ka no tua hi ei, ka pi tua hi ei, ka pa tua hi ei.... ka sanggamte tua teng hi ei ciin a kankan tam uh? Theihpih khol khang mate? Theihpih leng a phatuam diam? Theihpih in a note uh ciamtehsak in, a let uh ciang 'hih na pi, hih na pa, hih na na nu' ciin hilh kik leng e. Phatuam tam? Bang meetna a om tam? Theihloh pen a meetna a om diam leh? A kitheihloh uh pen a nuamzaw diam? A hoihzaw dinga a bawlpa bawl ahi tam? Ahih kei leh a thei banlo ding zaha 'hai' a kibawl ahi uh tam? Ngaihsutna neilo ding, thu ciamteh theilo dinga kibawl ahi tam? Ahi kei leh ngaihsutna nei, kithei tek uh, innkuan, beh leh phung, u leh nau mah tawh kithei a nungta mah uh ahi tam? A nuntakzia uh en theihpihlo zaw i hi tam?
Mihing ten i u i nau, sanggam u leh nau i kitheih pen a phattuamna bang ahia? A phattuamlohna a om diam? Kitheilo hizaw leng a hoihzaw tam? A kitheisa in i khankhiat sangin a kitheilo in kikhangkhia leh a nuamzaw tam? Ganhingte bangin eima nuntakna ding ciat ngaihsun in zongin sem leng a nuamzaw tam? Kipawl, kizom, kikhawl in i om pen nekzonna namkhat mah hilel hiam? Kitheih kinaih pen nuntakna neite omzia ding mah ahi tam? A tuabang tawh buai selo te nuntakna leh a tua bang tawh buaite nuntakna a kibang veve hiam? Mawtaw, vanleng, meileng, khawng i bawl pen a kisam takpi mah hi ding hiam? Machine, weapon, tools, engine, khawng a kibawl pen a kul mana kibawl hiding maw, a ommawh khat khut ommawh mana kibawl hiding maw? Guahzuk hun, nisat hun ding i theihkholh khawng a metna om takpi mah hiam? Puansilh nikten khawng i lim zat mahmah pen a tua dinga piang mah hi ding i hiam?
Vaak pen a kang hong suak khin leh vaak mah a hilai veve diam? Zawhngeu pen nidangin a gial philhphelh hi a, tu hun ciang, a vom, a kang, a san, a mel tuamtuam hong omta hi. Zawhngeu mah hiveve lai hi. Mi eitungah gilo mahmah dingin ei zong mi tungah dik tuan kei leng a kibang mah hilel lo diam. Zawhngeu a kang sitset hang zawhngeu mah hilai veve hi. Vaak a kang hang vaak mah hi lai veve a, sahang a kang hangin sahang mah hilai veve hi. Akpi nawi ngau liahluah in kai dangdang leh bel nuihsuak huai ngel ve.
Hau Za Cin
Phuitong Liim
Akpi in banghang nawi neilo hiam? Kicinglo hiven. Tangthu ah akpi in nawi hawmhawm a, a tawpna ah ama ading zong hawmkhin in kicing nawnlo a, tua manin akpi in nawi neilo hi kici hi. Tuni dong akpi nawi nei om nailo hi. Ak khawi khempeuh in thei ding hi. Akno a keuh ciang a keuh ni mah in leilak phiat in an zong pah uh a, vokno suak, bawngno suak bangin a pi nawi teplo, a pi nawi tawh kivak phot cih omlo hi. Amau nek ding a pi in zong haizan sak tuanlo a, phiatkhiat sak bek hi. A muh bangbang uh a neu a lian tu pah leihleih uh a, an kizontawm pah lel uh hi. Mu in hong vil leh bel akpi in a kha nuai ah sel in liah cip a, kimusak lo hi. Aknote in zong lauhhuai om cih thei leh (a kihilh khol mah ahi diam) a pi khanuai zuan damdam uh a, a pi khazak nuai ah kibu tek uh hi.
Thankik in no a neih ciang bang hangin kem in khoilo hiam? Kisam hiven. Akpi in nawi a neihloh hangin a note ann zonpih a, a let dong kikholhpih buang hi. Thankik leuleu in bel a tui khit ciang a tuite gul in ne maw, ahih kei leh keuh maw cih zong theilo hi. Vakmangsan lel hi. A tui lei lak ah phum in vakmang san a, a tuina mun zong phawk nawnlo. A no keuh maw keuh lo cih zong phawk nawn se lo hi. A note in a nu leh pa thei in na um hia? A DNA test le uh bel thei kha ve. Thankik te in DNA test a hih ding uh mihing ngaihsut pak in bel gamla lai leh kilawm mate? A nu leh pa a theih uh kisam khollo hi inteh. Tua ahih leh a mangthang, a vakthap a hi diam? Hi tuanlo sam. A nu, a pa khawng mah tawh tano a neih khop kik na mel uh zong i thei a hia! Sisan kinai hileh tate ginalo thei cih khawng a ngaihsun tam uh? Uphuai khol sih mate? Ka nu ka pa kua ahi tam ciin a lungngai ngei tam uh? Theih utna lungsim khawng a nei tei tam uh? Nei lo maithei, nei maithei. A neih uh hang a theihna ding uh ollo kha ding. I panpih thei diam? I panpih man diam? I panpih a phatuam diam?
Ngasa a tui ciang a tui keuh dong cingin kem in a khoi tam uh? A no keuh leh e? A no a khoi toto diam? Tuipi lianpi sungah ka no tua hi ei, ka pi tua hi ei, ka pa tua hi ei.... ka sanggamte tua teng hi ei ciin a kankan tam uh? Theihpih khol khang mate? Theihpih leng a phatuam diam? Theihpih in a note uh ciamtehsak in, a let uh ciang 'hih na pi, hih na pa, hih na na nu' ciin hilh kik leng e. Phatuam tam? Bang meetna a om tam? Theihloh pen a meetna a om diam leh? A kitheihloh uh pen a nuamzaw diam? A hoihzaw dinga a bawlpa bawl ahi tam? Ahih kei leh a thei banlo ding zaha 'hai' a kibawl ahi uh tam? Ngaihsutna neilo ding, thu ciamteh theilo dinga kibawl ahi tam? Ahi kei leh ngaihsutna nei, kithei tek uh, innkuan, beh leh phung, u leh nau mah tawh kithei a nungta mah uh ahi tam? A nuntakzia uh en theihpihlo zaw i hi tam?
Mihing ten i u i nau, sanggam u leh nau i kitheih pen a phattuamna bang ahia? A phattuamlohna a om diam? Kitheilo hizaw leng a hoihzaw tam? A kitheisa in i khankhiat sangin a kitheilo in kikhangkhia leh a nuamzaw tam? Ganhingte bangin eima nuntakna ding ciat ngaihsun in zongin sem leng a nuamzaw tam? Kipawl, kizom, kikhawl in i om pen nekzonna namkhat mah hilel hiam? Kitheih kinaih pen nuntakna neite omzia ding mah ahi tam? A tuabang tawh buai selo te nuntakna leh a tua bang tawh buaite nuntakna a kibang veve hiam? Mawtaw, vanleng, meileng, khawng i bawl pen a kisam takpi mah hi ding hiam? Machine, weapon, tools, engine, khawng a kibawl pen a kul mana kibawl hiding maw, a ommawh khat khut ommawh mana kibawl hiding maw? Guahzuk hun, nisat hun ding i theihkholh khawng a metna om takpi mah hiam? Puansilh nikten khawng i lim zat mahmah pen a tua dinga piang mah hi ding i hiam?
Vaak pen a kang hong suak khin leh vaak mah a hilai veve diam? Zawhngeu pen nidangin a gial philhphelh hi a, tu hun ciang, a vom, a kang, a san, a mel tuamtuam hong omta hi. Zawhngeu mah hiveve lai hi. Mi eitungah gilo mahmah dingin ei zong mi tungah dik tuan kei leng a kibang mah hilel lo diam. Zawhngeu a kang sitset hang zawhngeu mah hilai veve hi. Vaak a kang hang vaak mah hi lai veve a, sahang a kang hangin sahang mah hilai veve hi. Akpi nawi ngau liahluah in kai dangdang leh bel nuihsuak huai ngel ve.
Hau Za Cin
Phuitong Liim
Subscribe to:
Posts (Atom)