Thursday, August 19, 2010

A Khangtote Gamtat Dan

French mipi in etiquette thupisak mahmah uh a, English te in manner thupi sim mahmah uh hi.

A theipen, a siampen, a zangpen, a ciingpen cihna hilo in mite gamtat luhek zia i muh ciang i etteh ding zong om hiveh aw i cih hun om a, tuate phawk kikkik na dingin kong zawng singmat suk gawp ding hi. Kei theihna ciangah kei khanna kim leh pam pen leitungah a khangto pente mun leh tenna hilo cih ka tel hi. Tua manin khuapizaw ka zin ciang ka kisin ding ka mu thuah zel hi. Minam dang ka tuak khak ciang ka etteh ding na omzel a, ka kisin zel hi. "Eh, tua bang hizaw maw" cih hun tam hi. Khua leh tui peel a gamvak khiat pen meetna tampi om a, eima khua ah nuamtak sa a i om hunte i phawk vangvang hun zong om hi. I khualzinna leitung kici hiven, tuakkhak thu themthem kikum leng hilo dia.

Tuipi gal kan a civilization huih dik masa, kalsang suan masa minam lakah i bual khak sunsun ciang seem... i kisin ding diil keei hi. A lamsau i theihpak loh Auto-Teller Machine cihna a hileltak ATM khawng pan sum hong pusuak deldel ciang lungsim hong tawldamsak mahmah napi i ngaihsutna zong hong vaksak gawpgawp sa mawk ing. Amau vanzat sang a nuntakzia, a gamtat zia uh hi lungsim hong sausak!

Khualam leh gamlam: Amau leh ei pen i kipatkhiatna aki batloh mah bangin i zia i tong zong kibanglo a, ei sang khangto masazaw te tawh i kigenteh nuam pak hi. Nam tampi om thei inteh.

1. Lamgei ah zun thak pen khualam ah phamawh hetlo napi gamlam ah kizang thei hetlo hi. Zang ngei ung cih zong kigen nuam phalo hi. Amau a thakna ding mun kibawl ah thak ding hi cih ngaihsun uh a, tua bang tawh na khangkhia uh ahih manin a tuabanglo pen lamdang sa uh hi. Tua pen a kilawmzaw na hi takpi hi. Utna peuh ah lamphung lam ngat pahpah pen uital zunthak lua deuh a, khua lam ah zong tua bang zang thei leng 'A Khangtote Gamtat Dan' a zui kihi dinga, ei zong a khangto hi ding hi hang. Zunbuk ah khutsilna ding tuikai om pahpah a, tua ah sillo a pusuah pen 'mawhna' ahih loh hang mawhna zaha khialhna in ngaihsun uh hi.

2. Awnghawh ciang en nidangin ciangkang kizanga, tuhun ciang tui kizangta hi. Tuipi gal gamte ah ciangkang zanglo, tui zong zanglo, laineel (tissue paper) zang uh hi. Tui zah in a siang taktak diam, themcik a banglai kha diam cih hong ngaihsun sak hi. Mikang nungak, sen nungak ngo deldal siang kilhkelh a kimu, a mai a vun khawng uh no sitset te zong laineel mah a zat uh leh, guai, themkhat a bang kha laitam cih khawng e... ha ha ha...

3. Annek ciang khualam ah bel khut mah tawh kibak ziahziah lel in, ciamnuih siamte bangin 'pianpih sikkeuka' ci ziau lel in nop mahmah lel hi, khut dim in ann bak leng gil zong dim hanhan. Ahi zongin gamlam ah mite in khut tawh ann na ne nawnlo, sikkeu, sikkeuka, temta, ciangkang cih khawng tawh na hih setset mawk uh in, ei a zat ding hong nuampha mello hi. Voksa ngial bang bel khut mah tawh deihtak hum dingin tua ciang ne leng limdiak se hi. Amau gam lamah tuate zat theihloh mawk in 'gilvah' hi pong in, 'lim mahmah' cihna ding a limna teng kikantan kha hi. Ahi zongin 'ki khua ah zin ki nek ne' cih phawkloh lah phamawh mawk hi.

4. Lengla do ciang amau gamah kitutpih, kihoho, ciamnuinui cih khawng om mello in, khua lam ah bel sun thapai zong hun kinei lel ahih cianga kigualnuam mahmah lel hi. Ei zong mi kiangah vak nuam hileng ut banga kivak theilo, mi zong ei kiangah hong vak pahpah ding uh kideih khollo, eimah beka hun zat nop hun cih khawng kithupisak ta himawk in, 'zin leh leng' pen hilhkholh, theihsak masak ahih kei leh kideih masa khollo hi. Khua lam banga annek lai tuak leh ;hong nekpih vuau; cih ding hipahpahlo ahih cianga kimawkvak mello hi. Cimvak, cimphawng cih bang kitamzat thei khollo hi. Tua bang ahih leh mi kiangah hilo in sumbuk khawng, niangtui zuakna khawng, tui bualna mun khawngah hun zat ding na hizaw mawk hi.

5. Kizep dan zong khualam ah bel a taw kiphopsa zong kizangzang lel in, a liah ding teng a kidawk kei nak leh, gam lam ah bel tua bang kizang theilo hilo napi kizang utlo himawk hi. Amau gam ah amau tua bang a zatloh uh na sawtta a, ciamnuih bawlna, leh a tuam vilvel a zat utna ahih kei leh ngeina in na zang nawn mello uh hi. Puansilh ding zong a mel kituak ding na khinkhai mahmah citciat uh a, a kituaklo silh ding ut mello uh hi. Tua pen a min phuak siamse uh a Fashion ci se uh hi. Khua lam ah bel a san i neih leh asan silh, a kang i neih leh a kang silh, a vom i neih leh a vom silh hi mai a, ol mahmah hi. Bang hang i nuntakna hamsa sak ding i hiam? A kilawm, a kituak, a siangtho, a limci ding zonna, lunggulhna, deihna leh hanciamna hang hi.

Tampi om hi. Gen khin zo pak kei ni. Tua bang hun ciang bangcih ding?

Etiquette leh Manners: Etiquette in 'bang puan silh ding' cih hong hilh a, manners in a silhlo na lawmte kiangah 'bangcih ding' cih hong hilh hi. Mopawi ah pyjamas silh in kihel lecin hong kilawm hetlo ding hi. Suit and tie hileh bel hong kilawm pah setsat hi. Kikhopna ah nasep puan tawh kuan biambuam lecin a kilawmloh mah bangin nasepna ah biakinn puan tawh kuan lecin kilawm tuanlo hi. A dan om cihna hi. A mun leh a hun om cihna hi.

Sen te zatdan ah annekkhop ciang a kham nunung penin ankuang a zuut ding ciang midang kiangah 'nang gai in' ciin pia masa ding hi kici hi. Midang pia masalo a amah bek in gaihsuak pah pen 'uisan' vai ci uh hi. Kawlte ngeina ah annek ding ciang kianga te suah masak ding pen ngeina hi. Tua zuilo a an bak pah pen 'uisan' vai hileuleu hi. America te dan ah zinpa in ann a kilui teng a gaih teitei ding hi. Ahang - ann kilui, ann kipia pen lim mahmah hi cih lahna ding hi. Tua te pen etiquette hi a, 'ngeina' ahih kei leh zuih teitei ding, zat teitei ding ahi hi. Inn lamah zong tua bang om mah veh aw, bang teng ahia? Ankuang ah upa pen in an a bak mateng kuamah in bakloh ding, ute tutphah pia ding, etc. Etiquette tampi khualam ah zong om hi.

Tua leh manner eleh?

Zuih teitei ding, ngeina, zatdan, code of conduct hilo in, ngaihsuttawm thusiamna tawh a kilawma gamtat ding ahi hi. Mikhat in na hong pia, 'lungdam' cih pen gen teitei ding cih omlo hi, ahi zongin cihloh pen thusiamloh vai, ngaihsun theihloh vai ahih manin 'manner neilo' cihna hi. Mawtaw sungah putek khat ding in nang tu kenkan cih kilawm lo a, na tutna awn lecin tua pen 'manner' hi. Thusiam taka nungta cihna hi. Nek ding hong kilui pen lim in lim kei taleh 'lim sa ing' na cih pen a luite lungdamna hi a, lim nasa kei phial zongin thusiamna hi in 'manner' ahi hi.

Etiquette leh Manner zangsiam peuh leng khualam hi hen aw, gamlam hi hen aw, koi lai koi gam ah kihtak ding, nopmawh sak ding omlo hi. I theihloh a om leh theihsawm ding, i sinloh a om leh kisin ding hibek a, i theihsa i sinsa pen zatzat ding hilel hi. Tuate in mite mai leh eima nuntakna ah lungdamna, lungnopna hong pia hi. Sin nuam, theihsawmlo a 'ko cih dan hi kei' cih lungsim a om leh bel koi mun koi gam peuh ah maizum kituak thei a, maizum i theih kei leh zong mite in hong nuihsan thei ding hi. Theihloh pen haina hipahlo a, theih theihloh, zuihtheihloh, kisinnoploh cihte pen haina namkhat hithei hi. A haite pahtawina omlo a, a pilte kipakta in ki etteh hi.


Hau Za Cin
Phuitong Liim

Khateh

Kiasak kei leng omlo hi. Kiasak leng bek om hi. Annek ciang kamsung tunglo lei ah a kia teng genna hi. Omkei leh kideih a, om leh lah hoih hi. Nei kei leng ki ut a, hau leng lah kidah hi. A neite ki eng mahmah tuanlo a, a neilo te zong a neihloh uh phamawh a sakloh pawl uh ahi hi. Nu leh pa te in neihloh ding hong sinsak uh a, kihanciam tek hi. Nei eu au leng hong pakta khollo uh a, nei kei leng lah nekkham ciang hong phat tuanlo uh hi. Khateh haute pahtawina kipia cih kiza ngeilo a, a neilo te zong kipahtawi cih kiza tuanlo hi. Hau le hang annek ding tampi leilak ah a kiasak, a sum suak i hih manin i tuacih loh ding kisinsak hizaw hi. Ann zek ding, ann nem ding a kisinsak ihi hi.

Khateh hau leng nu leh pa sang tutphah nuai a ui leh zawhngeute lungdam zaw hi. Nei kei leng i nuai pan hong to etet uh a, hong kisungsiasak phial cih bangin i omnuamlo sak uh hi. Hong kisuanglahsak mahmah thei uh a, kisuanlah ding bel hi tuan peuhmah kei leh kilawm hi. Cik ciang hong kiasak tam aw, cik ciang saguh bawk leh sa them hong kia tam aw ciin na ngak teta uh a, tua lametna i mangthangsak leh hong huat bawl pah tuanlo napi hong zuallo deuh hi. Khateh neng kia om lo hileh gentehna dingin zong kizanglo kha ding hi. Ui leh zawhngeute zong a thau ding zah in thaulo ding uh a, a khan ding zah in khanglo thei ding hi.

Neihval ahih loh hangin nek leh dawn kipiakzia namkhat suak a, a kiatsuahpa adingin kiallawhna hilo a, a ngahpa adingin lah nuntak lawhna hi kik bilbel hi. Tua khateh om kei leh a nuaia pen in gil kial thuak dinga, a tunga penin theihpih khollo ding hi. A hi ding bang taka a kipiak tuah uh ciangin a hoih hi a, a kipiak tuahloh uh ciangin khat supna hi a, tua khat supna hangin a dang khat in meetpih hituanlo hi. A lamdang lemgelna hi.

Tuipi sungah whale ngapi in a kam gei ah a bang anneng te hangin ngasa neuzaw tampi nuntak lawh a, tua pen khateh ne mah hi veve hi. Bawngpi kam gei ah nahteh neng a bangte hangin bacteria tampi in nuntakpih a, tuate hangin bawngpi in a valhkhak ann tawh a gilpi sungah a annekte kigawizan in muat a, tua tawh tha ngah in nuntaklawh a, a kamgei a liakliak mah ding na hi mawk hi. Khateh nek dan tuamtuam na om hi. A guksak hilo hi. A val khong a ne zong hilo a, a kituak lianlian dinga lemgelpa lemgelna hizaw hi.

Salvation Army kici pawlte in mite khateh kaikhawm in tua te tawh midangte panpih uh a, mi tampi in nuntak lawh, hin man omsa, maizumlo in om uh hi. A nei a haute paihmang ding tampi hangin a kisam tampi in noptuampih hi. Khateh mah kici thei dinga a limcit dan kibang veve hi. India ah second hand puan kici a, gam khangtote in gam genthei leh tuahsiat tuak gamte huhna (relief materials) dinga a piak khop uh hi, kici hi. Tua te hangin mi tampi in noptuampih hi. (A taktak in a tamzaw Bangladesh gam huhna dinga kipiate a kizuaksim India hong tungto hih tuak a, i noptuampih hangin nop khollo hi. Ahi zongin foreign puan kisilh lawh a, sialo veve hi.)

Khuapi pawlkhat ah mite khateh mah ahi lamgei khawngah a ki nusia a deih peuh in a top ding ci a kikoih computers, sofa, beds, laptop, etc kitawm thei a, tampi in noptuampih hi. Lawmte khateh tua bang tuahkhak hun om thei a, i noptuam pih hi. Annek ciang tutphah nuaia uipi gilkial lungsim ding hong ngaihsunsak hi. I kisap khat en i hih pak theihloh i ngah ciang a lungdam huai dan kigen zolo hi.

En zong khateh i nei a, mi khateh zong i tawm hi. Khateh i neih ciang miten noptuampih a, mi khateh enzong i noptuampih hi. Khateh neih ding hoih a, khateh neihloh ding kisin zong kiphamawh thei hi. Nek leh dawn neih leh lam ah khateh hau mahmah in, sep ding bawl ding hun ciang khateh haulua kei leng gam leh minam khangto tuam ding hi. Nangmah mah zong khateh khateh hikha niteh.


Hau Za Cin
Phuitong Liim

Melhoih

Melsia te melhoih kici theilo hi. Melhoih te zong melsia kici theilo a, melhoih bek kici thei hi. Melhoih leh melsiat ding kiteel theilo a, kibawl thei pianpian hih tuak hi. Melsia pan melhoih kibawl thei a, melhoih pan melsia zong kibawl thei hi. Melhoih leh melsia a kibatna omlo a, a kilamdanna zong tampi om hi. "Aktui sungah a vom a kang ding kitheilo" a kicih bangin a piang nailo khat a melhoih ding a melsiat ding kigenkhol theilo hi. A pian ciangin zong a khankhit ciang a melhoih ding a melsiat ding kigenkhol theilo a, a khan laitak zong a melhoih suak ding leh a melsia suak ding kigenkhol theilo hi. A hang tampi om a, a kingakna khuambul kibanglo hi. Mihing melhoih te hampha a, mihing melsia te hamsia tuanlo hi. A sep theih uh kibanga, a hih theih uh kibang hi. Mite muh dan kibanglo hi bek a, amau tungah kilamdanna omlo hi. A ente muh dan bel kibang thei vetlo hi. Tua in tampi kilamdangsak hi.

Melhoih melsia a tehna ciangkang omlo a, a gikna tawikhaina ding zong omlo hi. A sawpna ding satpiang leh a nuh ding powder a om cih zong hi tuanlo a, a ente mit ah kinga pen zaw hi. A ente in melsia i sak mahmah zong a pianna nu leh pa mit ah na melhoih mahmah thei a, mi pawlkhat in hoih a sak mahmah pawlkhat in hoih hong sakpih hetlo thei hi. A tamzaw in hoih a sak leh hoih hi inteh kici thei bek a, a hoih pen a sia pen cih kiciangtan theilo hi. Leitungbup ah nungak hoih pen cih bang om theilo a, a ente etna leh a muhzia a kibang cih om theilo hi. Tangval hoih pen cih zong om theilo a, a en nungakte mit ah kinga hizaw hi. Baby Show cih khawng zong om keei a, a hoih pen a kitel mah hiam, a bang pen kitel hiam kigencian thei tuanlo hi; a kitel pen a kitelna mun ah ahoih pen dinga a up uh a tel uh hilel a, hoih pen hi cihtheihna ding om tuanlo hi. Nupi melhoih pen cih zong om thei tuanlo a, ei zi tek mah melhoih kisa pen ding hi lel hi. Tua mah bangin papi melhoih pen cih zong om thei tuanlo a, sam kang in talkolh taleh amau pasal tek mah hoihpen sa le uh kilawm hi.

Tua man hi diam piang masate in "melhoih cih zong a ente mit hi zaw" (beauty lies in the eyes of the beholder) na ci uh hi.

Pasian in nu leh pa melhoih pen hong pia a, tu leh ta melhoih pen tawh hong phungvuh in, zi leh pasal melhoih pen tawh hong kalsuan sak hi. Tua pen leitung paidan hi a, mihing ngeina ah ei a pen a hoih pen in a kipia nuam den ahi hi. Tua bangin zong kingaihsun takpi hi. Ei a a hoihpen (ei adingin) zong na hi takpi pah a, mi hampha hi dinga tunglam pan hamphatna i ngah hi ngelngel ding hi. Ek zong ei a uih kisa lo napi midanga khat hileh ki mut susu pah hi. Nak kihum nuam pah hi. Nupi te bang amau ta hi peuhleh eksiak ding kihhuai salo a, mi nau ek hi leh siak ding cih thadah leiko nuamlai thei uh hi. Mihing ngeina hi dinga, a gei pan i muh tawm pak tawh khel pak cih hitheilo ding hi.

Lawmte khat in kuai lianga melhoih a sak a ihmut mawh liang pen midang khat adingin a ik ah zong namlo thei hi. Bawhlung siam Carlos Tavez pen nungak khat in laikhak in, "Hoih hong sa lua ing," ci hi. Tavez in, "Ka koilai hoih hong sa na hiam?" "Na ngawng tom thinthen hoih sa pen ing," ci hi. Bawhlung a suih ciang na en dih vaw - a ngawng tom thinthen manin hoih nasa hiam?

Olympics, World Cup, Conferences, Concerts, etc a om simin a tawpna ah, "Tu tung mah thupi pen hi," cih tawh thugen nunung pen in gen den hi. Sydney Olympics closing ceremony ah "tutung mah thupi pen hi," ci in gen uh hi. Tua zawh kum 4 ciang Beijing Olympics ah zong "Beijing Olympics thupi pen hi," ci in IOC President in mangpha khakna ah gen hi. 2006 FIFA WC Germany ah "Tu kum WC thupi pen hi," ciin gen a, 2010 WC tawpni in zong FIFA President mah in "South Africa WC mah thupi pen hi," ci veve hi. Tua ahih leh koi thupi pen?? Koi, koi, koi???? A nunung penpen thupi pen den hilel hi.

Nang hong kigensak hileh kua melhoih pen ciin na gen tam? Na muh nunung pen mah "melhoih pen" na ci den lecin leitung tomkal nunsung mi hampha mahmah khat na hipelmawh ding hi. Melhoih pen ka hi na, melhoih pen na hi na? The answer is simply 'YES'!


Hau Za Cin
Phuitong Liim

Ka sam met man

USA ah ka sam met man ka lungsim ah bei theilo hi. Ka sam metlo hileng lah ka sam sau ding hi. Ka sam sau leh Kungfu Master te ka bang hi. Ka sam sau lai lawmte khat in, "Bruce Lee master pa na bang," hong ci a, lungdam pian veve si (Bruce Lee pu tawh kibat), nui ding maw kap ding ka khentat thei kei hi.

Sau ahih ciang ka metsak top mai hi. "Nambar bangzah deih na hiam?" hong ci a, "nambat 2" ka ci hi. A met khit ciang ka et leh sau salua lai in, lawmpa ka sam a, "nambat 1 in met sak kik in" hong ci a, nambat khat tawh ka metsak kik hi. A sum ka piak ciangin dollar 15 hi a, tips dollar 3 tawh a vekpi gawm dollar 18 ahi hi.

India ka tun kik ciang ka sam ka met sak leh Rupees 20 bek hong la a, ka ngaihsutna hong vakkhia ciaiciai hi. USA ah ka metsak lai in USD 18 ci leng, tua pen India ah kizeek leh Rs. 820 peuhmah hi dinga, kha sim in kimetsak leh zong a tawmpen kum 3 leh alang kikhom ding hi. Lah meetsak khin ka hih cianga, "Ka meet masak pen a tam man mahmah hi in, na sau pak nawn kei in, kum 3 bang na khaan in," lah kici thei samlo hi. A tammat mahmah hang a sammet hoih mahmah tuanlo a, sam tom mah hibek lel hi. Tua pen a tam man pawl hilo lai dinga, Korea nungakte meet bel hizaw bilbel hi. Bangbang ai zong a meet te in "no tu nitak bang meh ding, koi ah anne ding" hong cih bek uh zong nop tuam e.

Hi dan in ngaihsun leng leitung pen a lamdang mahmah ding khat hi. America President hi kha zen leng cih khawng ki ngaihsun dinga - nop mahmah maw, noplo mahmah maw hi ding hi. Pasian hi zen leng kici dinga, ei nopna ding bek kingaihsun kha ding hi. Dahpa Khuang nei hi zen leng kici dinga midang khualna peuhmah omlo dinga, angsung theihna lungsim bek tawh nituam hikha ding hi. Mihau pen hikha zen leng kici dinga, kiphatsakna lungsim ka kiguan den ding hi. Tua teng ka ngaihsut ciang ka mit hong keuh vat.


Hau Za Cin
Phuitong Liim

Nanga Keia

Koi pan hong kipan hi ding hiam? Eden Huan pan kipan hi ding hiam? Van leh lei a bawlpa in 'amau nam ciat in bawl a, amau mun ciat ah a koih hi' cih pan hong kipan hi ding hiam? Omna, neihna, nanga keia cihna pen koi pan hong kipan hi ding hiam? Leitung pen i neihkhop ahi hiam? Hilo hi. A nei tampi om a, i neihna cia kibanglo hi. Huih e leh? A nei tuam om zel hi. Singkung leh lopa te eleh? A nei khat mah na om zel hi. Gamlak vasa, gamsa te eleh? A nei mah na om zel hi. Tua ahih leh nanga koi teng, keia koi teng? I neihkhop koi teng? I zatkhop koiteng? Omlo hi. Ngaihsun taktak lecin om vetlo hi. Nanga ahih kei leh amaa hi a, na khempeuh nanga leh keia hikhin lel uh hi. Lamdang hi.

Inn na lei a, nanga na ci hi. A taktak in na leina pa a hi a, nang a zangpak na hi hi. Nang zat khit ciang midang kiang tung dinga, kum 20, 30 na zat leh a hampha hi ding hi. Mawtaw na lei a nanga na sak leh na zatman ding a sum na piak hilel a, nanga hi lo hi. A zang thei ding nang na hi cih hi lel a, a neipa na hihna omlo hi. Puanak, pheituam i lei a eia bangin i zanga eia hihetlo hi. A neite kiang tungkik zel hi. Sum tampi na thalawh a, na thatang huai liangin na nasem a, na sum ngahte nanga nasak leh nanga na hilo a, a neite kiang tung dingin lengkhia kik zel hi. Nang a zangpak hi in, nang kiang hong lambangpak hilel a, nanga hi peuhmahlo hi. Leitungah neih khatzong i nei keia, nanga keia cih ding khatzong omlo thong hi. A zangpak, a zeekpak, a kempak kihi lela, eia hipeuhlo hi. Kiphatsakpih ding omlo tawh kibang hi. A nei ikisak leh eisang a bulzaw, a neizaw khat na om zel hi.

Pastor te in panmun neilo ciin pawlpi phuan leh a phuat mah ding hi, a mau omna ding mun kisam hiven. Upa te in panmun a neih kei a panmun a deih leh a bawl kul hi. Inn lampa in a lupna ding room a bawltawm bang hilel a, amau omna ding a bawl uh hilel hi. A bawlna dingin mipi kisam a, mipi a zui ding a om nak leh a bawl theih hilel hi. Leitungah a nei cih bang omlo a, a zeek ding a kikhek kawikawi hilel hihang. Leitung galpi nihna laiin gam pawlkhat hong kipawl uh leh a dang gam pawlkhat zong hong kipawl uh a, tuate gel sungah a lut utlo pawl Non-Align Movement ciin "pawllo pawl" kiphuan a, India bang a makai hidep hi. Kuamah tawh a kipawllo pawl, neutral ahi uh hi. Amau zong omna ding omlo cih bangin om mawk theilo uh ahih manin a omna ding uh a bawltawm uh hilel a, kipawlna a mau neihsa cih bang hituanlo hi. NATO zong a kipawl gam teng beka hituanlo a, East block zong a kipawl gamtenga hi khin tuanlo hi. Anei dang khat na om zel a, tua a neite in a nei dang khat na nei zel a, a nei dang khat in a tungah na nei sawn zel hi. Pai kawnkawna, a tawpna ah a nei peng omlo in a bei hi. A vekin a neikhawm cih zong hituanlo zel hi.

Nanga keia ci-a i khen theih ding omlo a, i neihkhop hi i cih theih zong omlohna leitungah i teeng hi. Na khempeuh illusion hilel a, ahi bangin i ngaihsut ciang ahi hibek a, ahilo bangin ngaihsun leng ahilo hilel hi. Tua ngaihsutna te zong kho tuanlo a, a ngaihsutna lo lam pan ngaihsun kik leng i ngaihsutna lam diklo zel hi. A langlam pan ngaihsun kik leng a langlam diklo kik zel a, a dik pen cih om theilo hi. Tua bang leitungah 'the oldest profession' nasemte zong a nuamsapen hituanlo ding hi. Nasep lianpen cih zong om lo a, nasep thupi pencih zong omlo hi. Zalianpen cih omlo a, za neupen cih zong om tuanlo zel hi. Thagum hatna tawh leitung a ki ukcip laiin zong nitum manlo gama kumpipa zong a sammetpa in a utna lamlam heksak lel hi. Kun a cih leh kun a, dak a cih leh dak hi. Mr. Bean ciamnuih tawh kibang kik bilbel hi. Leitung pen a tuaci hi lel a, a lamdang hilo ci leng lamdanglo a; lamdang mahsi ci leng lah lamdang takpi hi. Eima lungsim hekzia hi khin lel hi. Mihoih i cih zong a hoihna lam i muhsak hilel a, a hoihlohna lam om veve ding hi. Nungak hoih kici, niin themkhat zong a bang nuamlo a akidiik suutsuut te zong zingsang a thawh uh ciang tuibuk gei ah 'puut' mah ci daadaa ding uh hi. A ek uh khum tuan peuhmah lo ding hi. Sacia ek a khum hang pen khuaizu a nek man hilel a, a khuaizu zah in khum tuanlo hi.

Tua manin leitung pen nanga hilo a, keia zong hilo hi. I neihkhop zong hilo a, a nei om cih zong hilo hi. A langlam pan gen leng nanga lah hi, keia lah hi, i neihkhop zong lah hi. Ahi thei vive ahi hi.


Hau Za Cin
Phuitong Liim

Technology i cihcih bang hi peuhmah hiam?

A tom in 'vanzat zatsiamna' cihna hi. Greek pau 'technologio' pan kila hi a, 'techne' cih ciang 'siamna', 'zatsiamna', 'vanzat siamna' cihna hi a; 'logio' cih ciang 'kisinna', 'sinna', 'siamna sinna', 'theihna sinna' cihna hi. Vanzat khat peuhpeuh zatsiamna, ahih kei leh vanzat khat peuhpeuh zangsiam dinga kisinna cih hi. Bangzah taka tulai ciang hih kammal hong kithang mahmah hiam cih leh information technology hang ahi hi. Prof. C. Thang Za Tuan in a Ph.D. Thesis ah limtak in tulai leitung IT a kizatzia leh a thupina, a kipelh theilo vanzat ahihna a gelh hi.

Singkung phuk a tumtan in, a lai vutvang, singzawl khat vawh, a tungah singmam dang khung leuleu in 'mui leng' kibawl hi. Tua muileng tungah kituangin khe tawh lampai sangin manlang zaw, tawldamzaw hi. Van puasak leng 'gim ing, tawl ing' cih genselo a, a khoh zahzah pua thei hi. Tua pen minam khangto masate in "wheels" a muhkhiat masak dan uh leh a vanzat masa uh ahi hi. 'Wheels technology' kici thei ding hi. Suangtaak nih saituah leng puak setset a, mei am leng zaizai in singkeu tawh koih khawm leng meikuang thei a, mei muhkhiatna technology khat hong suak leuleu hi. Tua banga vanzat khat peuh tawh nuntak nuamzaw ding a kibehlap toto pen technology ah khantohna i cih ahi hi. Vanzat ah khantohna, vanzat thak leh hoihzaw behlapna, vanzat khat a hoihzaw, siamzaw a zatsiamna ahi hi.

Tulai ciang IT i cihcih zong 'information technology' cihna hi lel a, thu kizaktuah mengmeng nading vanzat cihna hi. Telephone, internet, television, etc cihte pen thu kizakna hi a, laito (post office) pan lai kikhak zangin manlang zaw ta hi. Tua manin manlang taka thu kizak theih pen a meetna tampi om a, tua gah hang mah in leitung kiuli ah omte zong i kizom dimdiam thei hi. Bangzahta in manpha a, bangzahta in meet hiam?

Technology tampi om a, a tunga i gen thukizakna (Information technology) namkhat hi a, construction technology, medical technology, nuclear technology, etc om a, pawlkhat pen state of the art technology akici zong om hi.

Nidangin mawtaw lampi tupi tawh kito a, tuhun ciang mawtaw tawh kito hi. Tua pen technology thak zatna hi a, khantohna hi; ahang mihing tha hong dawn in tawldam zaw, hatzaw, manlang zaw, gim theilo zaw hi. Suk leh sum tawh buh leh vaimim sukna pan set or machine tawh kigawisak ziau a, manlang zaw, olzaw hipah a, a su a semte tha dawn bilbel hi. Puansilh ding khau khek a siamgan tawm nasep pan machine vive tawh puan ngan, puan phan cih pen meetna tampi om a, khantohna khat ahih ban ah technology thak khat ahi hi. A mun leh a gam zui in technology kikimlo ding hi. Ahizongin technology in mihing nuntakna tampi khek hi.

Nuclear technology hangin meitha tampi kingah thei a, machine zat ding tha tampi kisam pen nuclear in pia thei mawk ahih manin van bawlna phual ah van tamzaw piangsak hi. Inn ah meivak ding zong nuclear pan kingah ahih manin meet mahmah hi - khuazing sang khuavak ah om pen nuamzaw ahih manin. Zatang leh zatui ah zong nuclear kizang ahih manin damna ding nuclear technology hong suak hi. Galvan hoihzaw bawlna dingin zong kizanga, ahi zongin galvan a nuclear technology zat pen lipkhap huai lua mahmah ahih manin mihing khempeuh in 'zaknop' salo uh hi. Nuclear technology pen mihing sihna dinga zatding hilo a, nuntakna dinga zat ding hizaw hi. Tua manin peaceful means of nuclear technology pen mikim in thapiak ding, galvan a zat ding nuclear technology peuhmah nawlkhin ding ahi hi. Si khin lehang nuclear technology kua'n zang nawn ding? Iran in nuclear technolgy sangpi nei le uh Israel gam leitung pan sumai ding, kapmai, nuaimang ding uh cih khawng kiza hi. Tua hileh nuclear technology pahtak huai isa diam? A takpi maw, kilauhsakna, intimidation bek maw, politics bek hilel maw kitheihpihlo a, ahi zongin nuclear technology zangin gam khat leh mihing pen leitang pan kivaatmai thei cih bel i theilua hi. Tua manin khantohna ding ahilo suksiatna dinga technology zat pen hoihlo, deihloh ding hi.

Tonsim leh Aizawl kikal nidangin khe tawh ni 7 kipai hi ci uh hi. Tuhun ciang mawtaw tawh nai 8 sungin kitung thei hi. Machine technology khantohna hangin a piang ahi hi. Muileng, a kipei thei vanzat siamna hangin khua khat leh khua khat kinaicik suak hi. Delhi ah inn kigamla thei lua ahih manin khe tawh vak leng nitum phialphial ding pen mawtaw tawh vak leng nai 1, nai 2 sunga kitung ziauziau lel hi. Technology ki metpih peuhmah hi. Vanleng engine hangin tuipi gal khat pan tuipi galkhat tomno sungin kitung ziauziau a, khuata khat leh khuata khat kikal khe tawh paisung sangin tomzaw hi.

Awmna leh khuh natna (TB) khawng zong tuhun ciang medical technology khantohna tawh X-ray kila ziauziau in neih leh neihloh kithei pah hi. Zudawn leh dawnlo tehna dingin breath analyzer kizanga, kampan hu sang in kithei pah ziau lel hi. Nungkal deuh in Israel Institute of Technology te in Prof. Abraham Kutchen makaihna tawh hu sang a cancer neih leh neihloh theihna ding technology khat bawlkhia uh hi. Hih technology tawh tuap, nawi, cil, gilpi cancer neih leh neihloh a kam pan hu pusuak bek pan thei ding hi kici hi. Zun tha theilo te sisan khaihsiangna dingin dialysis technology kibawl hi. Lungtang hatlo te zat ding lungphu huhna technology omta hi. Tua bangin medical technology tampi kibehlap hi.

Technology laklak pan mipi khempeuh hong uapkha pen information technology ahi hi. Tua pen IT i cihcih pen hi a, a tello in nisim nuntak bukim nawnlo hi. Na khut ah na tawi handphone leh iPhone4 na cihte zong IT gah ahi hi. Olno a na ut peuh na hopih ziauziau theihna pen IT khantohna hang ahi hi. Hopih bek hilo, a mel zong mu thei, a aw zong za thei hilai hi. Nidanga laidal khat kikhak in ni tampizawh ciang tung, a sim ciang a aw zalo, a ngah leh ngahloh na theihna dinga hong thukkik hun na ngak kul, ni leh kha zong kivei thei hi. Nungak leh tangval diakdiak bang thu kizak loh kal in lungsim tampi piang man hi. Tuhun ciang thukiza lua kisa, annek laitak maw, khuasung vak laitak maw cih nangawn laikhak hilo, IT tungtawn in kithei thei hi. Technology hanga kithuzak a nop mahmah pen khantohna namkhat hi a, tu kum zalom sunga khantohna thupi pen ciin kiciamteh liang hi. Leitung kiuli a om na ut peuh tu mahmah in na kizom thei hi.

Technology thak a pan thei peuhmah hau pah, minthang pah hi. Nung deuh in India pan unau nih Japanese - English direct translation a bawlsak thei software or technology khat bawlsak (developed) uh hi. Tua zangin English siamlo Japan mite in olno in a laigelh uh English in khekziau (convert) theita uh hi. Tua in Japan pau bek a siam Japanese tampi English Journals ah laigelh theih lawh uh hi. Tu in minthang luata ahih manin Korea in zong a technology lei a, Taiwan in zong lei in midang, Hospitals, Research Centers tampi in zong leizo uh hi. Hauh lawh bek hilo in minthang lawh uh a, midang tampi in zong lei nuam lai uh hi.

Computer hong minthanna hang zong mipi nautang zat theih dinga hong bawlkhia Bill Gates hanciamna hang hi a, ama patsa Microsoft hangin leitungbup computer a kizel suak pah cih theih hi. A tunga i gen bangin inn ah a om mawkmawk khatin technology khat pankhia (developed) hileh hauhna, khantohna, minthanna ban ah mite ading nasep thupi khat aluikhia hi mawk hi. Tua lamah mi tampi tai ngeingai uh a, tua hangin vanzat ahoih nono kingah a, a luite a man kiam pah ziahziah lel hi.

"Knowledge is power" hun ah kilut takpi ta himawk hi. Technology a khantohtoh mah bangin a hitheilo zong tawm deuhdeuh hi. High School zolo William Shakespear laigelh siam minthang suak a, college zolo Bill Gates mipil mihaupen suak a, tagah mivom Barack Obama mikang gam ah kumpi suak thei ci leng leitung pen a lampi thei leng a hitheilo omlo himawk hi. Tua lampi koi ah om hiam?


Hau Za Cin
Phuitong Liim

Primitive Society

'Nam niam mite' cih ziau ding tawh kibang hi. Ahi zongin a mikang kam in koih leng kitelzaw leh a theilo ki om nawnlo ahih manin mikang kamin kong koih zaw hi. A khangto nailo minamte pen 'primitive society,' ahih kei leh 'noble savage' kici a, tua pen laigelh pawlkhat zat dan himah leh Human Rights pawlkhat ahi Survival International te in tua kammal te zat nawnloh dingin hanciam uh a, a zang nawnlo zong omta hi. Namniam kicih ding pen Human Rights saite in a deihloh uh khat ahi hi. Namniam hilo in a 'khangto laitak minam' (developing society) cih zat ding a deihzaw uh hi.

Guaktanga vak laite cihna hipah lo napi nektawm ding ganhing delh a nitum den te, singteh lohing, singgah khat peuh tawh gilvak sak, ngeina kician leh nekzondan kician a nei nailo te genna ahi hi. Gamsungah sa bengin muh masak thah masak, thah masak nek masak, a bei ciang gamvak kik, sa dang man kik, ne, gai, gamvak kik; tua bang nuntakzia pen a khangto laitakte nuntakzia ahi. A minam bup ahih kei leh a tamzaw lungsim leh ngaihsutna, tatzia, sepzia ahih leh tua bang minam sungah kikoih lai hi. Gamsa mat ding a neih loh uh ciang gamsung singgah khat peuh lo, ne, gilvahsak; singgah a kicin kei leh singteh leh gua ngek cih khawng zong - a gilvahna ding khatpeuh a ne uh hita hi. Tenna, giahna mun leh inn, khua cih bang a neih uh hang a nekzon zia uh pen muh masak nek masak hi a, khol, kem cih omlo hi. Ganhing nuntak dan tawh kigamla nailo cihna hi. Hunter-gatherer kici hi. Lokho le uh zong kumsim lokhawhna mun kisuan hi, shifting cultivation. Munkip, lokip nei nailo uh hi.

Tulai khantohna mu ban nailote zong minam khangto nailo 'nam niamte' kici thei hi. Nekzonna kicing a guikhau vawh nailo, a muh tawm tawh nungta laite hi. Lokho, kumtawp ciang anla, ne, gai, a kumkik ciang lokho leuleu, cih bang zong a khangto nuntakzia hinailo hi. Technology niamlai te zong 'nam niamte' kici thei hi. Technology cih pen 'vanzat' cihna hi lel a, vanzat gina nailo cihna hi. Sazuk ki leh singzum, suangzum peuh tawh lokho, leito, inn lam cih bang ahi laite bang 'nam niamte' lak ah kihel ding hi. Tua sanga sangzaw deuh bi leh sikkang khawng tawh inn lam laite khawng zong 'nam niamte' lakah kihel phial lai dingin ka um hi. Mite in vanzat, khawl (set, machine, automatic machine) cihte a zat lai vua mihing thatang tawh kuih ngakngak, puak keikai cihte a zanglaite pen technology niamlai cihna hi a, 'nam niamte' lakah kihel thei lai kha maithei hi.

Lamka ah lawmte khat in, "Singtang mite pen (Lamka khuasungah tenglote a cihna), meihol ippi dimin Lamka ah a lu uh tawh hong pua suk un, nitak lam ciang buhtang a puakkhop uh a lu mah uhtawh pua to kik in, tua buhtang teng a gaih uh ciang tua bang mah in hong pai kik zel uh hi," ci siam se hi. Tua pen 'minam khangto laitakte' nuntakzia na hi leltak hi.

Nekzonna kip leh kho neilo cih ciang a zon tawm den uh kul cihna hi a, nisim, kha sim, kum sim zon kul cihna hi. Kumkhat kham ding khol, kum 10 nek ding khol, khangkhat nek ding khol cih omlo cihna hi. A khangto penpen minamte kua bang minamte hiam cih a kigen theihloh hang tulai leitung nuntakna ah midang tawh kizom, midang tawh kithei, midang nuntakzia thei, ngeina kiciantak nei, nekzonzia kician tak nei cihte ahi hi. Tua bang nuntakna ciangah a kilamto zo masasa minam pen minam khangto hi in, 'nam niamte' cih pan a suakta masa cihna hi.

'Nam niamte' nuntakna ah kum tampi sung kikhelna tampi omlo hi. A pu nuntakzia pen a tupa in zong zanglai cih bangin khantohna tampi omlo hi. A khangto minam lakah bel pa leh ta hun ah zong kilamdanna om hamtang hi. Nek leh dawn ah, gamtatzia ah, duh leh deih ah, nekzondan leh biakna paipih dan ah. 'Nam niamte' in zong biakna a neilo hilo hi. Nei in amau biakna pen ciik taka zuih diamdiamna hi. Minam bup in a zuih khop hi zaw diak a, mimal deihna tawh biakna pengh-khia, peengkhia cih bang omlo hi. Zuih khat pelha gamtat hi thei peuhmah lo hi. Nam khangto ah bel mimal deihtelna kizang thei a, theihsiamna leh thuakzawhna kitamneihta cihna hi. Mihing khat leh khat zong tua cih ding, tua cih ding cih kisawl ngakngak thei nawnlo, by force or aana tawh kihihsak cih bang om thei nawnlo in mimal suahtakna kizangthei hi.

Kumsim, hun sim in minam khempeuh khantohna lampi tawn in pai damdam a, a khangto masa om in, a nungzui om a, a nunung pen zong om hi. Tua lampi tawn in a pailo mihing omlo hi. Nuntakna nei khempeuh a paikhawm ihi hi. Bangciang i tungta, koi lai ah i om, kua teng i makhelh, kua teng i delh lai cih hi bek hi. I tunna ciang i theih leh hoih a, i tunna ciang i theih kei leh zong makhelh nei hang cih thei leng hoih hi. A nunung pen i hih khak ding uthuailo a, a masa pen ihih ding uthuai penpen hi. A masa penpen ihih kei leh zong amau khetul suikha ciang beek in pai leng hoih ding hi. Tua bang lampi kitawn hi cih i theih ciang a masa pen ah pai utna hong lian mahmah ding hi.

Nang koi ah na om a, na minam koi ah a om a, na minam mainawt dingin na makaih hiam, a nunung dingin na kiziakai sak kha hiam. Amakai na hia a nungkai?


Hau Za Cin
Phuitong Liim